गेटा विश्वविद्यालय: स्वास्थ्य शिक्षा, पुँजी संरक्षण र समृद्धि

१. पृष्ठभूमि:
सुदूरपश्चिम प्रदेशको कैलालीस्थित गेटामा स्थापना गरिएको शहीद दशरथ चन्द स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालय यस क्षेत्रको स्वास्थ्य शिक्षा, उपचार सेवा, अनुसन्धान र आर्थिक विकासका लागि महत्त्वपूर्ण राष्ट्रिय सम्पत्ति हो। यस विश्वविद्यालयबाट सुदूरपश्चिमका जनताले गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा, स्वदेशमै उच्च शिक्षा प्राप्त गर्ने अवसर, दक्ष स्वास्थ्य जनशक्तिको उत्पादन र रोजगारी सिर्जनाको अपेक्षा गरेका छन्। तर भौतिक पूर्वाधारमा ठूलो लगानी भइसकेको अवस्थामा पनि सीमित शैक्षिक कार्यक्रम र कम सिटबाट विश्वविद्यालय सञ्चालन हुँदा यसको वास्तविक क्षमता उपयोग हुन नसकेको प्रश्न उठेको छ।
विश्वविद्यालयलाई भवन र पूर्वाधारमा सीमित नराखी स्वास्थ्य शिक्षा, विशेषज्ञ उपचार, अनुसन्धान, औषधि उद्योग, सामुदायिक स्वास्थ्य र अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक सहकार्यलाई एकीकृत गर्ने केन्द्रका रूपमा विकास गर्नु आवश्यक छ। यसका लागि उपलब्ध पूर्वाधारको अधिकतम उपयोग, शैक्षिक कार्यक्रमको विस्तार, पर्याप्त जनशक्ति व्यवस्थापन र दीर्घकालीन आर्थिक योजनामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
२. प्रारम्भिक सिट सङ्ख्या र विश्वविद्यालयको सञ्चालन क्षमता:
शैक्षिक सत्र २०८३/०८४ का लागि उपलब्ध विवरणअनुसार विश्वविद्यालयमा निम्न शैक्षिक कार्यक्रमका सिट निर्धारण गरिएको छ।
शैक्षिक कार्यक्रम

निर्धारित सिट

एमबीबीएस (MBBS)

५०

बीएस्सी नर्सिङ (B.Sc. Nursing)

२०

मेडिकल ल्याबोरेटरी टेक्नोलोजी (MLT)

१०

अप्टोमेट्री (Optometry)

१०

जम्मा

९०

जम्मा ९० सिटबाट मात्र विश्वविद्यालयको समग्र शैक्षिक, अनुसन्धानात्मक र आर्थिक क्षमता पर्याप्त रूपमा उपयोग हुन सक्छ कि सक्दैन भन्ने विषयमा गम्भीर समीक्षा आवश्यक छ। विश्वविद्यालयको प्रारम्भिक कार्यक्रम विस्तारसम्बन्धी सार्वजनिक विवरणमा नर्सिङ, एमएलटी र अप्टोमेट्रीका लागि क्रमशः ३०, २० र २० सिटको लक्ष्य उल्लेख भएको भए पनि अन्तिम निर्धारणमा ती सङ्ख्या क्रमशः २०, १० र १० रहेको बताइएको छ। यस अन्तरको कारण र सिट निर्धारणका आधार उचित नभएको स्पष्ट छ।
यद्यपि सिट सङ्ख्या मात्र विश्वविद्यालयको क्षमता मापन गर्ने आधार होइन। योग्य शिक्षक, शिक्षण अस्पतालमा बिरामीको चाप, क्लिनिकल अभ्यास, प्रयोगशाला, उपकरण, मान्यता तथा नियामकीय मापदण्ड पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। त्यसैले सिट विस्तारको निर्णय भौतिक पूर्वाधार र शैक्षिक गुणस्तरको वैज्ञानिक मूल्याङ्कनका आधारमा गर्नुपर्छ।
३. स्वास्थ्य शिक्षामा विदेशिने पुँजी र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र:
नेपालबाट ठूलो सङ्ख्यामा विद्यार्थी एमबीबीएस, नर्सिङ, फार्मेसी तथा अन्य स्वास्थ्यसम्बन्धी विषय अध्ययन गर्न भारत, बंगलादेश, चीनलगायतका देशमा जाने गरेका छन्। यसले नेपाली विद्यार्थीको उच्च शिक्षाप्रतिको आकाङ्क्षा देखाउनुका साथै स्वदेशमा पर्याप्त शैक्षिक अवसर र गुणस्तरीय प्रशिक्षण विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि उजागर गर्छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकको आर्थिक वर्ष २०२४/२५ सम्बन्धी उपलब्ध विवरणअनुसार विदेशमा शिक्षासम्बन्धी खर्च करिब रु. १३८.४८ अर्ब पुगेको थियो।  त्यसैले स्वास्थ्य शिक्षाबाट हुने पुँजी बहिर्गमनको  परिमाण घटाउन आवस्थ्यक छ।
विदेशमा चिकित्सा शिक्षा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीको खर्चको मोटामोटी अनुमानले पनि यस विषयको आर्थिक महत्त्व देखाउँछ। उदाहरणका लागि, यदि वार्षिक रूपमा करिब ९०० विद्यार्थी विदेशमा चिकित्सा शिक्षाको स्नातक तहमा प्रवेश गर्छन् र प्रतिविद्यार्थी सम्पूर्ण पाठ्यक्रम शुल्क औसत रु. ६० लाख मानिन्छ भने एउटा नयाँ विद्यार्थी समूहको पूरा पाठ्यक्रम शुल्क करिब रु. ५४० करोड हुन्छ। पाँच वर्षको अध्ययन अवधिमा यो खर्च समान रूपमा वितरण भएको मान्दा वार्षिक औसत करिब रु. १०८ करोड हुन्छ। यसमा बसोबास, यात्रा र अन्य व्यक्तिगत खर्च पनि समावेश छैनन्।
विदेशमा अध्ययन गर्ने सबै विद्यार्थी स्थायी रूपमा विदेशमै बस्ने पनि होइनन्। तर स्वदेशमै गुणस्तरीय शिक्षा उपलब्ध गराउन सकेमा परिवारको खर्च घटाउन, राष्ट्रिय पुँजीको संरक्षण गर्न र नेपाली शिक्षण संस्थाको क्षमता विकास गर्न सकिन्छ।
४. विदेशमा उपचारका लागि जाने प्रवृत्ति र स्वास्थ्य सेवामा आत्मनिर्भरता:
नेपाली नागरिकले जटिल तथा विशेषज्ञ उपचारका लागि भारतलगायत अन्य देशमा ठूलो रकम खर्च गर्ने गरेका छन्। यसले स्वदेशमा विशेषज्ञ सेवा, आधुनिक उपकरण, दक्ष जनशक्ति र गुणस्तरीय उपचारको उपलब्धता विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ। यद्यपि विदेशमा उपचारका लागि हुने कुल खर्चको विश्वसनीय परिमाण छुट्टै तथ्याङ्कबाट पुष्टि गर्नुपर्छ।
शहीद दशरथ चन्द स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालयलाई सक्षम शिक्षण अस्पताल र विशेषज्ञ उपचार केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकेमा सुदूरपश्चिमका नागरिकले स्वदेशमै थप स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गर्न सक्छन्। यसका लागि विशेषज्ञ चिकित्सक, नर्स, प्रयोगशालाविद्, फार्मासिस्ट र अन्य स्वास्थ्यकर्मी उत्पादनसँगै आधुनिक निदानात्मक सेवा, अनुसन्धान र गुणस्तर सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ।
स्वदेशमा उपचारको उपलब्धता बढाउनुको अर्थ सबै नागरिक विदेशमा उपचार गर्न जान बन्द हुन्छन् भन्ने होइन। यसको उद्देश्य नेपालमै सुरक्षित, प्रभावकारी र किफायती उपचार उपलब्ध गराई अनावश्यक विदेश निर्भरता घटाउनु हो।
 ५. शैक्षिक कार्यक्रम विस्तारको आवश्यकता:
विश्वविद्यालयलाई दीर्घकालीन रूपमा प्रभावकारी बनाउन हाल सञ्चालनमा रहेका कार्यक्रमको गुणस्तर कायम राख्दै स्वास्थ्य क्षेत्रको आवश्यकता र उपलब्ध क्षमताअनुसार थप कार्यक्रम विस्तार गर्नुपर्छ।
प्रस्तावित कार्यक्रम

सम्भावित योगदान

बी.फार्मेसी तथा एम.फार्मेसी

औषधि विकास, औषधि सुरक्षा र उद्योगका लागि दक्ष जनशक्ति

जनस्वास्थ्य (Public Health)

रोग नियन्त्रण, स्वास्थ्य नीति र सामुदायिक स्वास्थ्य

स्वास्थ्य सेवा व्यवस्थापन

अस्पताल प्रशासन, स्वास्थ्य अर्थशास्त्र र व्यवस्थापन

फिजियोथेरापी तथा पुनर्स्थापना

पुनर्स्थापना र दीर्घकालीन स्वास्थ्य सेवा

रेडियोग्राफी तथा मेडिकल इमेजिङ

आधुनिक निदानात्मक सेवा

बायोमेडिकल विज्ञान तथा इन्जिनियरिङ

चिकित्सा उपकरण, प्रयोगशाला र अनुसन्धान

आयुर्वेद तथा हर्बल मेडिसिन

औषधिजन्य वनस्पतिको वैज्ञानिक अध्ययन

अन्य आवश्यक स्वास्थ्य प्राविधिक कार्यक्रम

क्षेत्रीय स्वास्थ्य सेवाका लागि दक्ष जनशक्ति

यी कार्यक्रम चरणबद्ध रूपमा विस्तार गर्न सकिन्छ। तर प्रत्येक कार्यक्रम सुरु गर्नुअघि जनशक्ति, अस्पताल, प्रयोगशाला, आर्थिक स्रोत, विद्यार्थीको माग र नियामकीय स्वीकृतिको मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
६. सुदूरपश्चिमको औषधिजन्य उद्योग र जडीबुटीसँग सहकार्य:
सुदूरपश्चिम प्रदेशमा उपलब्ध औषधिजन्य वनस्पति र जडीबुटीको वैज्ञानिक अध्ययन, प्रशोधन र मूल्य अभिवृद्धिका लागि विश्वविद्यालयले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ। कच्चा जडीबुटी सङ्कलन तथा बिक्रीमा मात्र सीमित नभई त्यसको गुणस्तर परीक्षण, सक्रिय रासायनिक तत्त्वको पहिचान, सुरक्षित प्रशोधन र औषधि विकासमा जोड दिनुपर्छ।
यसका लागि विश्वविद्यालयमा औषधि अनुसन्धान तथा गुणस्तर परीक्षण केन्द्र स्थापना गर्न सकिन्छ। स्थानीय किसान, सहकारी, औषधि उत्पादक उद्योग, निजी क्षेत्र र अनुसन्धान संस्थासँग सहकार्य गरी जडीबुटीको दिगो उत्पादन तथा प्रशोधनका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
विश्वविद्यालयले निम्न क्षेत्रमा काम गर्न सक्छ:
• जडीबुटी तथा औषधिजन्य वनस्पतिको वैज्ञानिक अनुसन्धान।
• औषधिको गुणस्तर, सुरक्षा र प्रभावकारिता परीक्षण।
• आवश्यक स्वीकृति र मापदण्ड पूरा गरी औषधि तथा हर्बल उत्पादनको विकास।
• विद्यार्थीका लागि उद्योगमा इन्टर्नसिप र अनुसन्धानका अवसर।
• स्थानीय समुदायमा सीप विकास, उद्यमशीलता र रोजगारी सिर्जना।
यसले स्थानीय स्रोतको मूल्य अभिवृद्धि गर्नुका साथै कृषि, उद्योग, शिक्षा र अनुसन्धानबीच सहकार्य बढाउन सक्छ।
७. समुदायसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध र सामाजिक उत्तरदायित्व
विश्वविद्यालयको सफलता विद्यार्थी सङ्ख्या वा आर्थिक आम्दानीबाट मात्र मापन गर्नु हुँदैन। यसले समुदायको स्वास्थ्य अवस्थामा कस्तो सुधार ल्यायो भन्ने विषय पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
दुर्गम जिल्लामा स्वास्थ्य शिविर, विशेषज्ञ सेवा, टेलिमेडिसिन, मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य, पोषण, मानसिक स्वास्थ्य र नसर्ने रोगसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ। स्थानीय तह, जिल्ला अस्पताल र स्वास्थ्य संस्थासँग सहकार्य गरी स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्नुपर्छ।
यसका साथै स्थानीय विद्यार्थीका लागि लक्षित छात्रवृत्ति, स्वास्थ्य सचेतना, अनुसन्धानमा समुदायको सहभागिता र स्थानीय आवश्यकतामा आधारित कार्यक्रमले विश्वविद्यालयलाई जनतासँग जोड्न सक्छ।
८. स्वदेशी तथा विदेशी विद्यार्थीका लागि सिट र छात्रवृत्ति नीति:
विश्वविद्यालयको दीर्घकालीन विकासमा स्वदेशी तथा विदेशी विद्यार्थी दुवैको सहभागिता महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। नेपाली विद्यार्थीका लागि पर्याप्त सिट र छात्रवृत्ति सुनिश्चित गर्नु प्राथमिकता हुनुपर्छ। आर्थिक रूपमा विपन्न, दुर्गम क्षेत्रका तथा अवसरबाट वञ्चित समुदायका विद्यार्थीलाई लक्षित सहायता प्रदान गर्न सकिन्छ।
विदेशी विद्यार्थीका लागि पनि प्रचलित कानुन, शैक्षिक मापदण्ड र सम्बन्धित निकायको स्वीकृतिअनुसार निश्चित सिटको व्यवस्था गर्न सकिन्छ। यसले अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, शैक्षिक आदानप्रदान र विदेशी मुद्रा आर्जनमा योगदान पुर्‍याउन सक्छ।
विदेशी विद्यार्थीको सिट व्यवस्थापन गर्दा नेपाली विद्यार्थीको अवसर तथा छात्रवृत्तिमा प्रतिकूल असर पर्न दिनु हुँदैन। त्यस्तै, उद्योगसँगको सहकार्यबाट विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति, इन्टर्नसिप र रोजगारीका अवसर उपलब्ध गराउन सकिन्छ।
९. आर्थिक दिगोपन, सुशासन र जवाफदेहिता:
विश्वविद्यालयको प्रभावकारी सञ्चालनका लागि सरकारी लगानी अपरिहार्य हुन्छ। विद्यार्थी शुल्कबाट मात्र शिक्षण अस्पताल, आधुनिक उपकरण, अनुसन्धान तथा विशेषज्ञ जनशक्तिको खर्च धान्ने अपेक्षा यथार्थपरक हुँदैन। त्यसैले सरकारी अनुदानसँगै अनुसन्धान अनुदान, उद्योगसँगको सहकार्य, शैक्षिक कार्यक्रमबाट प्राप्त आम्दानी, अस्पताल सेवा तथा अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीलाई व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।
सरकारले बजेट विनियोजन गर्दा स्पष्ट कार्यसम्पादन लक्ष्य र जवाफदेहिताका सूचकसमेत निर्धारण गर्नुपर्छ। विद्यार्थी भर्ना, शैक्षिक गुणस्तर, अस्पताल सेवा, अनुसन्धान उपलब्धि, रोजगारी सिर्जना, स्थानीय समुदायमा परेको सकारात्मक प्रभाव तथा वित्तीय पारदर्शिताको नियमित मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ।
विगतमा कुनै व्यक्ति वा सीमित समूहको स्वार्थका कारण नीतिगत तथा संस्थागत निर्णय प्रभावित भएको र त्यसबाट सार्वजनिक हितमा नकारात्मक असर परेको भए त्यस्ता निर्णयको निष्पक्ष समीक्षा तथ्य र प्रमाणका आधारमा गरिनुपर्छ। संस्थागत निर्णय प्रक्रिया पारदर्शी, उत्तरदायी र दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितमा आधारित हुनुपर्छ। कुनै एक वा दुई व्यक्तिको वा समुहको अनशन, आन्दोलन वा व्यक्तिगत स्वार्थका आधारमा विश्वविद्यालयका नीतिगत निर्णय तथा नियमहरू प्रभावित हुने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ। लोकतान्त्रिक अधिकार र असहमति व्यक्त गर्ने स्वतन्त्रताको सम्मान गर्दै पनि सार्वजनिक संस्थाका नीतिगत निर्णय प्रमाण, विधिसम्मत प्रक्रिया, संस्थागत आवश्यकता र व्यापक जनहितका आधारमा गरिनुपर्छ, न कि सीमित व्यक्तिको दबाब वा क्षणिक स्वार्थका आधारमा।
१०. नीतिगत सुझाव:
शहीद दशरथ चन्द स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालयलाई प्रभावकारी र दिगो संस्थाका रूपमा विकास गर्न निम्न कदम आवश्यक देखिन्छन्:
१. विश्वविद्यालयको भौतिक, शैक्षिक, आर्थिक र अस्पतालसम्बन्धी क्षमताको स्वतन्त्र मूल्याङ्कन गर्ने।
२. योग्य शिक्षक, प्रयोगशाला, क्लिनिकल अभ्यास र नियामकीय मापदण्ड पूरा भएका कार्यक्रमको सिट विस्तार गर्ने।
३. फार्मेसी, जनस्वास्थ्य, पुनर्स्थापना, मेडिकल इमेजिङ तथा अन्य आवश्यक स्वास्थ्य विज्ञानका कार्यक्रम चरणबद्ध रूपमा थप्ने।
४. जडीबुटी, औषधि अनुसन्धान, गुणस्तर परीक्षण र औषधि उद्योगसँग सहकार्यका लागि विशेष अनुसन्धान केन्द्र विकास गर्ने।
५. स्वदेशी विद्यार्थीका लागि पर्याप्त सिट, छात्रवृत्ति र गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्दै विदेशी विद्यार्थीका लागि पनि व्यवस्थित अवसर सिर्जना गर्ने।
६. दुर्गम तथा ग्रामीण समुदायमा स्वास्थ्य सेवा विस्तार गर्न स्थानीय तह र स्वास्थ्य संस्थासँग सहकार्य गर्ने।
७. विदेशमा स्वास्थ्य शिक्षा र उपचारमा हुने खर्चको विश्वसनीय तथ्याङ्क सङ्कलन गरी नेपालमै सेवा विस्तारबाट बचत हुन सक्ने रकमको अध्ययन गर्ने।
८. बजेट, शैक्षिक उपलब्धि, अस्पताल सेवा, अनुसन्धान र रोजगारीसम्बन्धी लक्ष्य सार्वजनिक गरी नियमित जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्ने।
निष्कर्ष
शहीद दशरथ चन्द स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालय सुदूरपश्चिम प्रदेशका लागि एउटा शैक्षिक संस्था मात्र होइन; यो स्वास्थ्य सेवा, मानव पुँजी विकास, औषधि अनुसन्धान, औद्योगिक सम्भावना र क्षेत्रीय आर्थिक समृद्धिको महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ। यसको सफलता भवन र पूर्वाधार निर्माणमा मात्र नभई ती स्रोतको प्रभावकारी उपयोग, शैक्षिक कार्यक्रमको विस्तार, गुणस्तरीय उपचार सेवा र समुदायसँगको सम्बन्धमा निर्भर हुन्छ।
नेपालबाट स्वास्थ्य शिक्षा र उपचारका लागि विदेशिने रकमको यथार्थपरक अध्ययन गर्दै स्वदेशमै गुणस्तरीय अवसर विस्तार गर्नु राष्ट्रिय पुँजी संरक्षण र स्वास्थ्य क्षेत्रमा आत्मनिर्भरता बढाउने महत्त्वपूर्ण रणनीति हो। गेटा विश्वविद्यालयले फार्मेसी, नर्सिङ, एमएलटी, अप्टोमेट्री, जनस्वास्थ्य र अन्य स्वास्थ्य विज्ञानका कार्यक्रमलाई औषधि उद्योग, अनुसन्धान, अस्पताल सेवा तथा सामुदायिक आवश्यकतासँग जोड्न सकेमा यसको प्रत्यक्ष लाभ सुदूरपश्चिमका जनताले मात्र होइन, समग्र नेपालले प्राप्त गर्न सक्छ।
अतः शहीद दशरथ चन्द स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालयलाई पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन हुने, स्वदेशी तथा विदेशी विद्यार्थीलाई आकर्षित गर्ने, गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्ने र औषधि अनुसन्धान तथा उद्योग विकासमा योगदान पुर्‍याउने एकीकृत स्वास्थ्य विज्ञान केन्द्रका रूपमा विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो।