नेवार समुदायको मोहनी नखः : स्याक्व त्याक्वको तान्त्रिक रहस्य, शक्ति र सांस्कृतिक दर्शन

नेवार समुदायको मौलिक संस्कृति, परम्परा र सभ्यताको चर्चा गर्दा ‘मोहनी नखः’ एउटा विशिष्ट पर्वका रूपमा अगाडि आउँछ। नेपाली समाजमा बडादसैँका रूपमा परिचित यो पर्वलाई नेवार समुदायले आफ्नै मौलिक विधि, तान्त्रिक दर्शन र सांस्कृतिक मान्यताअनुसार मनाउँदै आएका छन्। यो केवल देवी दुर्गाको आराधना गर्ने पर्व मात्र होइन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको नेवार सभ्यता, पारिवारिक सम्बन्ध, सामूहिक भावना र शक्ति उपासनाको जीवन्त सांस्कृतिक अभिलेख पनि हो।

मोहनी नखः नेवार समुदायको वर्षभरिका चाडपर्वमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पर्व मानिन्छ। तान्त्रिक विधिबाट तयार गरिने ‘मोहनी सिन्हः’ अर्थात् कालो टीकाको विशेषताका कारण यस पर्वको नाम नै मोहनी नखः रहन गएको मान्यता छ। अष्टमीको ‘कुछी भ्वय्’, नवमीको ‘स्याक्व त्याक्व’ र दशमीको ‘चालँ’ यस पर्वका प्रमुख सांस्कृतिक चरण हुन्। दशमीदेखि पूर्णिमासम्म चेलीबेटी तथा आफन्तलाई निमन्त्रणा गरेर भोज खुवाउने ‘नखःत्या’ परम्पराले यस पर्वलाई पारिवारिक पुनर्मिलन र आत्मीयताको उत्सवका रूपमा समेत स्थापित गरेको छ।

मोहनी नखःका विभिन्न दिनमध्ये नवमी अर्थात् ‘स्याक्व त्याक्व’ को आफ्नै विशिष्ट महत्त्व छ। यस दिनलाई नेवार समुदायले शक्ति आराधना, बलि परम्परा र तान्त्रिक विधिको विशेष दिनका रूपमा लिन्छन्। घरघरमा स्थापना गरिएका देवीदेवताको विधिपूर्वक पूजा गरिन्छ। अष्टमीको दिन आगम घरमा स्थापना गरिएको ‘थापिँचा’ लाई पनि नवमीमा विशेष विधिअनुसार पूजा गर्ने परम्परा छ। यस दिन गरिने धार्मिक अनुष्ठानले नेवार समुदायको तन्त्रप्रधान सांस्कृतिक परम्परालाई जीवन्त राखेको छ।

स्याक्व त्याक्वको अर्को विशिष्ट पक्ष हो ‘सिउ’ संस्कृति। बलिपश्चात् भोजमा सिउका विभिन्न अंग छुट्याएर परिवारका सदस्यलाई परम्परागत मान्यताअनुसार बाँड्ने चलन छ। ज्येष्ठ सदस्यदेखि दाहिने आँखा, देब्रे आँखा, दाहिने कान, देब्रे कान, मुख, जिब्रो, बङ्गारा र पुच्छरसम्मका भागको आ–आफ्नै सांस्कृतिक महत्त्व रहेको मानिन्छ। यो केवल मासु बाँड्ने परम्परा होइन, परिवारभित्रको ज्येष्ठता, जिम्मेवारी, सम्बन्ध र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक पनि हो।

यस परम्पराको सबैभन्दा भावुक पक्ष भनेको परिवारबाट टाढा रहेका सदस्यलाई समेत सम्झेर उनीहरूको भाग सुरक्षित राख्नु हो। परदेशमा रहेका आफन्तको भाग छुट्याएर राख्ने र सिउ नहुने परिवारलाई बलिको मासुको अंश दिने चलनले नेवार समाजमा रहेको सामूहिकता र आत्मीयताको गहिरो अर्थ उजागर गर्छ। भौगोलिक दूरीले परिवारका सदस्यलाई अलग बनाए पनि चाडपर्वले उनीहरूलाई एउटै सांस्कृतिक सम्बन्धमा जोडिरहन्छ भन्ने सन्देश यस परम्पराले दिन्छ।

मोहनी नखःको सबैभन्दा रहस्यमय र आकर्षक पक्ष भनेको ‘मोहनी सिन्हः’ अर्थात् कालो टीका हो। विशेष तान्त्रिक विधिअनुसार सानो माटोको भाँडोमा बत्ती बालेर त्यसबाट निस्कने धुवाँ संकलन गरी यो टीका तयार गरिन्छ। परम्परागत रूपमा बाँदरको अनुहारजस्तो आकार भएको सानो माटोको भाँडो अर्थात् खाली सलिँमा बत्ती बालेर मोहनी तयार गर्ने विधि प्रचलित रहेको छ।

यसको तान्त्रिक दर्शन केवल बाहिरी शक्तिसँग सम्बन्धित छैन, मानिसभित्र रहेको चेतना र स्वभावसँग पनि जोडिएको छ। मानवीय मनमा ज्ञान, विवेक र सकारात्मक चेतनासँगै लोभ, मोह, क्रोध र चञ्चलता पनि हुन्छन्। बाँदरको जस्तो चञ्चल स्वभावलाई प्रतीकात्मक रूपमा मानिसभित्रको अस्थिर र अविवेकी प्रवृत्तिसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ। ज्ञानको प्रतीक बत्तीबाट निस्किएको धुवाँबाट तयार हुने मोहनी सिन्हःलाई त्यस्ता नकारात्मक प्रवृत्तिमाथि नियन्त्रण, आत्मरक्षा र शक्ति प्राप्तिको प्रतीकका रूपमा बुझ्ने गरिन्छ।
मोहनी सिन्हः रातो र पहेँलो टीकाभन्दा माथि लगाउने परम्परा पनि यसको विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचान हो। यसलाई लगाउँदा अञ्जन सिद्धि प्राप्त हुने, बोक्सी तथा भूतप्रेतको नकारात्मक प्रभावबाट जोगिने, रोगव्याधि, शत्रु र विघ्नबाधा हट्ने तथा दुष्ट तत्त्व शरीरमा प्रवेश गर्न नसक्ने जनविश्वास रहिआएको छ। यी मान्यताहरू धार्मिक आस्था र पुस्तौँदेखि चलिआएको तान्त्रिक विश्वाससँग सम्बन्धित छन्। त्यसैले मोहनी सिन्हः नेवार समुदायका लागि सामान्य कालो टीका नभएर शक्ति, सुरक्षा, आस्था र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक हो।

विजयादशमी अर्थात् चालँको दिन पनि नेवार समुदायमा शक्ति प्रदर्शनको आफ्नै मौलिक परम्परा छ। यस दिन घरमा पूजा गरिएका औजार, खड्ग तथा अन्य शक्ति प्रतीकलाई ज्येष्ठ सदस्यले परिवारका सदस्यलाई हस्तान्तरण गर्ने चलन छ। त्यसपछि पालैपालो खड्ग प्रयोग गर्दै दैत्यको प्रतीकका रूपमा राखिएका बिमिरो अर्थात् तसि र भगटे काटेर शक्ति प्रदर्शन गरिन्छ। यसलाई असत्यमाथि सत्य, अन्धकारमाथि प्रकाश र नकारात्मक शक्तिमाथि सकारात्मक चेतनाको विजयका रूपमा समेत व्याख्या गरिन्छ। यही दिन भुइँसिन्हः अर्थात् सिन्दुरे टीका, मोहनी सिन्हः र कोखा लगाउने परम्पराले पर्वको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वलाई थप विशिष्ट बनाउँछ।

तर समयसँगै मोहनी नखः मनाउने शैलीमा पनि परिवर्तन देखिन थालेको छ। विशेषगरी टीका र दक्षिणालाई केन्द्रमा राख्ने आधुनिक प्रवृत्तिले यसको मौलिक सांस्कृतिक पक्ष ओझेलमा पर्ने चिन्ता बढाएको छ। पहिले निमन्त्रणा प्राप्त भएपछि मात्र टीका थाप्न जाने चलन थियो। दक्षिणा दिने विधि पनि परम्परागत सांस्कृतिक मान्यतामा आधारित थियो। किसली, गुरु दक्षिणा र ज्येष्ठ सदस्यप्रतिको सम्मानजस्ता अभ्यासले पर्वलाई केवल लेनदेनभन्दा माथि उठाएका थिए। अहिले भने टीका लगाउने, दक्षिणा लिने र दिने प्रवृत्ति कतिपय अवस्थामा प्रदर्शन तथा प्रतिस्पर्धासँग जोडिन थालेको छ। आधुनिक पुस्ताले पर्वको बाहिरी उत्सवलाई निरन्तरता दिए पनि त्यसको भित्री दर्शन र मौलिक विधिबारे पर्याप्त जानकारी नपाउनु अर्को चुनौती बनेको छ।

वास्तवमा मोहनी नखःको संरक्षण भनेको केही धार्मिक विधि दोहोर्‍याउनु मात्र होइन, त्यससँग जोडिएका भाषा, संस्कार, दर्शन, पारिवारिक सम्बन्ध र पुस्तान्तरणको प्रक्रियालाई पनि जीवित राख्नु हो। स्याक्व त्याक्वमा बाँडिने सिउको एउटा सानो अंशदेखि तान्त्रिक विधिबाट तयार गरिने मोहनी सिन्हःसम्म हरेक अभ्यासभित्र एउटा लामो सांस्कृतिक इतिहास लुकेको छ। यसले मानिसलाई आफ्नो परिवार, समुदाय, पुर्खा र मौलिक पहिचानसँग जोडिरहेको हुन्छ।

त्यसैले नेवार समुदायको मोहनी नखःलाई केवल दसैँको अर्को स्वरूपका रूपमा सीमित गरेर हेर्न मिल्दैन। यो शक्ति उपासना, तान्त्रिक साधना, पारिवारिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरताको अनुपम संगम हो। विशेषगरी स्याक्व त्याक्वले बोकेको दर्शन र परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनु आजको आवश्यकता हो। किनकि कुनै पनि संस्कृति यसको बाहिरी उत्सवले मात्र जीवित रहँदैन, त्यसको भित्री अर्थ, दर्शन र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञानले जीवित रहन्छ। मोहनी नखःको वास्तविक शक्ति पनि यही मौलिकता र सांस्कृतिक चेतनामा निहित छ।