नाङ्गेचा प्याखँ : शिव–पार्वतीको प्रेम, विरह र नवरसको जीवन्त नृत्य–नाटक

काठमाडौंको देवपाटनमा पुस्तौँदेखि चल्दै आएको नाङ्गेचा प्याखँ, नेपालीमा नागेनाथ नाच, केवल नाच मात्र होइन—शिव र पार्वतीको प्रेम, वियोग, खोज, क्रोध, करुणा, हर्ष र पुनर्मिलनमार्फत मानव जीवनका अनेक भावलाई प्रस्तुत गर्ने मौलिक नृत्य–नाटक हो।

नेपाल भाषामा ‘नाङ्गेचा प्याखँ’ भनिने यो नाचमा भगवान शिव र पार्वतीको चरित्र बालकहरूले प्रस्तुत गर्छन्। शिवको कम्मरमाथिको शरीर नाङ्गो रहने भएकाले पनि यसको नाम र स्वरूपसँग ‘नाङ्गेचा’ जोडिएको मानिन्छ। ‘नाङ्गेचा’ तीन अक्षरबाट बनेको शब्द हो, जुन खिं बाजाका बोलसँग सम्बन्धित रहेको बताइन्छ। खिंको दायाँ भागबाट ‘नाङ्ग’ र ‘चा’ तथा बायाँ भागबाट ‘गे’ बोल निस्कने मान्यता छ।

यो नृत्यको आत्मा रस हो। नाटक, नाच वा कथा हेर्दा उत्पन्न हुने आनन्द र अनुभूतिलाई रस भनिन्छ। नाङ्गेचा प्याखँमा नवरसलाई नृत्य, अभिनय, संगीत, ताल र मुद्रामार्फत जीवन्त बनाइन्छ। श्रृंगार, वीर, करुण, हास्य, भयानक, रौद्र, बीभत्स, अद्भुत र शान्त गरी नौ रसका भाव यसमा विभिन्न प्रसङ्गमार्फत प्रस्तुत गरिन्छ।

महादेवका अनेक स्वरूपमध्ये नासःद्यः अर्थात् नृत्यनाथलाई नृत्य र नाटकका देवताका रूपमा मानिन्छ। नाचसँग बाजा, बाजासँग ताल र तालसँग भाव जोडिन्छ। गीतबिना पनि नृत्य सम्भव हुन सक्छ, तर तालबिना नाच सम्भव हुँदैन भन्ने मान्यताअनुसार नाङ्गेचा प्याखँ मूलतः ताल, संगीत, अभिनय र भावको संगम हो।

यस नाचको सबैभन्दा रोचक पक्ष भनेको शिव–पार्वतीको प्रेमकथा हो। कथाअनुसार शिवमा बाहिरी नारीप्रति आकर्षण देखिएपछि पार्वती दुःखी हुन्छिन्। पार्वतीको पीडा देखेर गुरु खिं अर्थात् नाटेश्वरले उनलाई शिवको दृष्टिबाट लुकाइदिन्छन्। पार्वती आँखाबाट ओझेल भएपछि शिव बेचैन हुन्छन्। उनी पार्वतीको खोजीमा भौँतारिन्छन्, रुन्छन्, थकित हुन्छन् र उनको विरहमा विभिन्न भाव प्रदर्शन गर्छन्।

पार्वतीलाई खोज्ने क्रममा शिवले अन्य महिलालाई समेत आफ्नी अर्धाङ्गिनी सम्झिएको प्रसङ्ग नृत्य–अभिनयमार्फत देखाइन्छ। उनी प्रेम र आकर्षणका विभिन्न संकेत गर्छन्। तर अन्ततः गुरु नाटेश्वरले लुकाइराखेकी पार्वतीलाई शिवसामु ल्याइदिएपछि शिवमा हर्ष र आश्चर्यको भाव पैदा हुन्छ। आफ्नी वास्तविक अर्धाङ्गिनी पार्वतीलाई पाएपछि उनी खुसी हुन्छन्।

त्यसपछि शिव र पार्वतीबीच प्रेम, रिस, गुनासो र मनाउने क्रम चल्छ। पार्वतीलाई फेरि आफूबाट टाढा नजान शिवले आग्रह गर्छन्। अन्ततः दुवैबीच पुनर्मिलन हुन्छ र प्रेमभावसहित नृत्य सम्पन्न हुन्छ। यसरी नाङ्गेचा प्याखँले प्रेममा विश्वास, वियोगको पीडा र पुनर्मिलनको आनन्दलाई एउटै मञ्चमा प्रस्तुत गर्छ।

यो नृत्यको ऐतिहासिक परम्परासमेत पुरानो मानिन्छ। कुलचन्द्र कोइरालाको आराध्यदेव पशुपति पुस्तकमा शिव–पार्वतीको नृत्यको पोशाक, मुकुटलगायत पक्षमा किराँतकालीन सभ्यताको झलक देखिने उल्लेख छ। नृत्यका विभिन्न विधाको विकास ईसापूर्वका सहस्राब्दीमै भइसकेकाले शिव–पार्वती नृत्यलाई पुरातन परम्पराको निरन्तरताका रूपमा व्याख्या गरिएको पाइन्छ।

यसको संरक्षणमा शाहकालीन योगदानसमेत जोडिएको छ। विक्रम संवत् १८६० को लालमोहरमा गिर्वाणयुद्ध विक्रम शाहले यस नृत्यको खर्च व्यवस्थापनका लागि चौध मोहर छुट्याएको उल्लेख पाइन्छ। नृत्य पशुपति अमालकोट कचहरीसँग जोडिएको छ। नृत्य सकिएपछि प्रयोग भएका पोशाक, मुकुट र गहनाहरू अमालकोट कचहरीमै राख्ने परम्परा रहेको बताइन्छ। नृत्यमा गाइने ‘घिरे घिरे चलो...’ तथा ‘जय जय नाटेश्वर...’ जस्ता गीतमा तत्कालीन शाह राजाहरूको स्तुति पाइने उल्लेख पनि छ।

नाङ्गेचा प्याखँको पोशाक पनि आफैँमा विशेष छ। शिवको मुकुट, तासको सुरुवाल र कम्मरमाथिको नाङ्गो शरीर यसको पहिचान हो। शिवको शरीरमा जयवागेश्वरी मन्दिरको गर्भगृहमा रहेको देवी महासरस्वतीले धारण गरेको मानिने चाँदीका १०८ गोलाकार औँठीबाट बनेको शिख्री माला लगाइन्छ। पार्वतीले जामा, चोली र रत्नजडित शिरको मुकुट लगाउने चलन छ। दुवैको खुट्टामा घङ्घला र कम्मरमा चाँदीका फालर तथा फूलले सजाइएको पेटी हुन्छ।
नृत्यमा खिं, धा, नायःखिं, ता, भुस्या, छूस्या, छुवाली र मुवाली लगायतका बाजा प्रयोग हुन्छन्। विशेषगरी मुवाली अर्थात् जोगी बाजा पशुपतिनाथ भण्डार तहबिलबाट व्यवस्थापन हुने परम्परा रहेको छ।

हरेक वर्ष भाद्र प्रतिपदा कृष्णपक्ष सोह्रश्राद्धदेखि तृतीयासम्म देवपाटन क्षेत्रमा यो नाच प्रदर्शन गर्ने परम्परा छ। जयवागेश्वरी मन्दिरमा आरती सम्पन्न भएपछि पुजारी आचाःजुले नासःचोकमा नामः पूजा गरेपछि नृत्य प्रारम्भ हुन्छ।

पहिलो दिन अमालकोट कचहरीअगाडिको नासःचोकबाट सुरु भएर जयवागेश्वरी मन्दिर प्राङ्गण, पशुपति नवग्रह, भुवनेश्वरी डबली, नवदुर्गा नचाउने डबली हुँदै पुनः नासःचोकमा पुगेर कार्यक्रम सम्पन्न हुन्छ। दोस्रो दिन पशुपतिनाथका मूल भट्ट तथा अन्य भट्ट निवास, विश्वरूप मन्दिर हुँदै गुह्येश्वरी मन्दिर प्राङ्गणसम्म नृत्य प्रदर्शन गरिन्छ। तेस्रो दिन मित्रपार्क, चाबहिलस्थित चन्द्रविनायक गणेश मन्दिर र चारुमती विहारको डबली हुँदै पुनः नासःचोकमा अन्तिम द्यःल्या गरेपछि नृत्य सम्पन्न हुने परम्परा छ।
नाङ्गेचा प्याखँमा शिव र पार्वती बन्ने बालकहरू विभिन्न नेवार समुदायबाट छनोट हुने गर्छन्। एकपटक छनोट भएका बालकले पाँच वर्षसम्म नाच्ने परम्परा रहेको छ। त्यसपछि नयाँ पुस्तालाई तयार पारिन्छ। नृत्य सिकाउने क्रममा सबैभन्दा पहिले खिंको बोलसँग ताल र मुद्रा सिकाइन्छ।

यस नृत्यलाई सिक्न करिब तीन महिनाको प्रशिक्षण आवश्यक हुन्छ। प्रशिक्षणको पहिलो दिन शिक्षार्थीहरूले घरबाट किसलीमा चामल, त्यसैमाथि डबल सिक्का र सुपारी राखेर ल्याउने तथा नासःद्यःको पूजा गर्ने परम्परा छ। हरेक बिहीबार पनि समयबजिसहित पूजा गरी प्रशिक्षण अघि बढाइन्छ। प्रशिक्षण सुरु र समाप्त हुँदा विशेष पूजा तथा भोज गर्ने चलनसमेत रहेको छ।

नाङ्गेचा प्याखँको अर्को विशेषता यसको अभिनय र तालको संयोजन हो। पहिलो चरणमा द्यःल्या गरी गीतसँगै चो, जति र प्रताल तालमा नृत्य हुन्छ। दोस्रो चरणमा खिं, धा र नायःखिंको तालमा अभिनय गरिन्छ। अभिनयकै क्रममा ताण्डव शैलीमा उफ्रिने दृश्य पनि देखाइन्छ। गीतमा नेपालीभन्दा फरक नेवारी, मैथिली, भोजपुरी तथा मिश्रित भाषाका मौलिक शब्द र धुन प्रयोग हुने गर्छन्।

तर यो केवल ताण्डव नृत्य होइन। गीत गाउने, बाजाको तालमा भाव निकाल्ने, संवादविहीन अभिनयबाट कथा बुझाउने र विभिन्न रसलाई शरीरको मुद्रा तथा हाउभाउमार्फत प्रस्तुत गर्ने यसको मौलिक विशेषता हो।

एक समय यो परम्परा संकटमा पनि परेको थियो। विक्रम संवत् २०७० मा शाक्य गुठियार र पशुपति क्षेत्र विकास कोषबीच सञ्चालनसम्बन्धी विषयमा कुरा नमिलेपछि नाङ्गेचा प्याखँ रोकिएको थियो। विक्रम संवत् २०७७ मा काठमाडौं महानगरपालिकाको आर्थिक सहयोगमा जलद राज वैद्यको अध्यक्षतामा ११ सदस्यीय नागेनाथ प्याखँ संरक्षण समिति गठन भएपछि पुनः सञ्चालनको प्रयास सुरु भयो। २०७८ सालमा कोरोना महामारीका कारण प्रशिक्षण पूरा हुन नसकेपछि सीमित रूपमा नासःचोकमै कार्यक्रम गरिएको थियो। २०७९ सालमा भने परम्परागत स्थानहरूमा विधिपूर्वक नृत्य पुनः सञ्चालन गरिएको थियो।

नाङ्गेचा प्याखँ त्यसैले एउटा नाचभन्दा धेरै ठूलो सांस्कृतिक दस्तावेज हो। यसमा शिव छन्, शक्ति छिन्; प्रेम छ, विरह छ; रिस छ, करुणा छ; हाँसो छ, आश्चर्य छ; खोजी छ र अन्ततः पुनर्मिलन छ। तालमा बज्ने खिंदेखि शिवको भावपूर्ण अभिनयसम्म, पार्वतीको मौन पीडादेखि अन्तिम प्रेममय नृत्यसम्म—यो परम्पराले मानिसको जीवनमा आउने अनेक भावलाई मञ्चमा उतार्छ।

पुस्तौँदेखि देवपाटनको सांस्कृतिक स्मृतिमा बाँचिरहेको नाङ्गेचा प्याखँ केवल विगतको एउटा परम्परा होइन, पुस्ताबाट पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको जीवित सम्पदा हो। शिव र पार्वतीको प्रेमकथामार्फत यसले एउटा सरल सन्देश पनि दिन्छ—प्रेममा आकर्षणभन्दा विश्वास ठूलो हुन्छ, वियोगभन्दा मिलन शक्तिशाली हुन्छ र संस्कृतिको निरन्तरताका लागि नयाँ पुस्तालाई त्यसको कथा, ताल, मुद्रा र अर्थ सिकाइरहनुपर्छ।