केराको पातमा लुकेको नेवा: सभ्यताको इतिहास

कुछी भ्वयलाई ‘भोज’ मात्र होइन, नेवा: समाजको जीवित अभिलेखका रूपमा पढ्दा — शब्द, नाप, गन्ती, सम्बन्ध र परिवर्तनको एउटै थालमा

महाअष्टमीको राति, कालरात्रीको पूजापछि, नेवा: घरघरमा एउटै दृश्य दोहोरिन्छ। भुइँमा पङ्क्तिबद्ध बिछ्याइएका केराका पात, बीचमा चिउरा, वरिपरि समयबजी, बारा, छोयला, भुटुवा, अचार, साग, दही र साखः। कुलका सबै सदस्य जेष्ठताको क्रममा बस्छन्, शुकुन्दा बलिरहेको हुन्छ, र भोज सुरु हुनुअघि देवताको भाग चढाइन्छ। यही हो कुछी भ्वय्।

यसलाई सजिलै ‘नेवारको ठूलो भोज’ भनेर बुझ्न सकिन्छ। तर यही भोजलाई ध्यान दिएर हेर्‍यो भने यसभित्र भाषा, मापन-पद्धति, गन्ती, पारिवारिक सम्बन्ध, मृत्युप्रतिको दृष्टिकोण र परिवर्तनसँगको सम्झौता सबै एकसाथ भेटिन्छन्। यो आलेखले कुछी भ्वयलाई पाँच तहमा पढ्ने प्रयास गर्छ: नाम, पात र माना, गन्ती, भाग र बसाइको नियम, अनि बदलिँदो थाली।

१. नामका तीन बाटा

‘कुछी भ्वय्’ को अर्थबारे जानकारहरूले एउटै कुरा भन्दैनन्। प्रचलित तीन व्याख्या देखिन्छन्:

पहिलो, माना-व्याख्या। नेपाल भाषामा ‘कुछी’ भनेको दुई माना र ‘भ्वय्’ भनेको भोज। दुई माना चिउरा पस्किइने भएकाले यो नाम पर्‍यो भन्ने भनाइ व्यापक छ।

दोस्रो, कुल-व्याख्या। यो शब्द ‘कुल:छी भ्वय्’ बाट छोटिएको हो, अर्थात् कुलका सबै जना एकै ठाउँमा, जेष्ठताको क्रममा लहरै बसेर खाने भोज। समयसँगै ‘कुलछी’ घस्रिँदै ‘कुछी’ भयो। यस मतका अनुसार ‘दुई माना’ अर्थ पछि आएको, गलत ढङ्गले थपिएको व्याख्या हो।

तेस्रो, कुछें-व्याख्या। ‘कुछें’ भनेको कुलघर। कामका लागि जताततै छरिएका परिवारजन यस दिन कुलघरमा फर्केर भेला हुन्छन्, त्यसैले ‘कुछें भ्वय्’ र त्यसै शब्दबाट ‘कुछी भ्वय्’ बनेको हुन सक्छ।

तीनवटै व्याख्या फरक देखिए पनि एउटा कुरामा एक ठाउँ पुग्छन् — यो भोज कुलको जमघट हो।

भाषाशास्त्रीय रूपमा कुन व्याख्या ठीक हो भन्ने निर्णय यो आलेखको दायराभित्र पर्दैन; त्यसका लागि नेपाल भाषाका अध्येताले प्रमाणसहित बोल्नुपर्छ। तर एउटा अवलोकन गर्न सकिन्छ: तीनवटै मतले सम्झनुपर्ने कुरा फरक राख्छन्। पहिलो मतले नाप सम्झाउँछ (दुई माना), दोस्रो र तेस्रो मतले सम्बन्ध र ठाउँ (कुल र कुलघर)। मौखिक परम्परामा कुनै शब्द बाँचिरहन कहिलेकाहीँ यसरी नै एकभन्दा बढी अर्थ बोकेर बाँच्छ। जुन अर्थ जुन पुस्ताले सम्झन सजिलो ठान्यो, त्यही उसको मुखमा टिक्यो।

२. पात र माना: थालबिनाको भोज, नापबिनाको नाप

कुछी भ्वय् थालमा होइन, केराको पातमा खाइन्छ। केही स्रोतले यसलाई पुर्खाले पहिले पातमा खाने गरेको सम्झनाका रूपमा बुझाउँछन्। सम्भवतः यसमा अर्को अर्थ पनि छ: पात सबैका अगाडि उस्तै हुन्छ। थाल पित्तलको होस् कि स्टिलको, घरभित्र हैसियतको संकेत बन्न सक्छ; पातमा त्यो भेद बस्दैन। भोजमा जेष्ठता भने छ, तर त्यो भाँडामा होइन, बस्ने क्रममा छ।

अब माना। परम्परागत रूपमा दुई माना चिउरा ‘कुले’ — नाप्ने भाँडो — मा राखेर पस्किने गरिन्थ्यो।आजभोलि दुई माना चिउरा खान सकिँदैन भनेर कुलेभित्र कपडा कोचारेर वा खाँदेर चिउरा नाप्ने चलन छ। अर्थात् भाँडो उही, विधि उही, तर परिमाण चुपचाप घटाइएको।

यो सानो कुरा होइन। यसले देखाउँछ कि परम्परा कडा नियमले मात्र होइन, लचिलो सम्झौताले पनि बाँचेको हुन्छ। रूप जोगिन्छ, मात्रा बदलिन्छ। आज पसलमा किलोग्राममा तौलिने जमानामा मानाको भाँडो घरको एउटा कुनामा बसेको छ, र वर्षमा एक रात त्यही भाँडोले भोजको अर्थ तोक्छ।

३. भोजले जोगाएको गन्ती

‘कुछी’ को अर्थ दुई माना हो भने, त्यो नामभित्र एउटा नापको पद्धति र गन्तीको पद्धति पनि लुकेको छ।

परिमाण नेपाल भाषामा

१ माना छी / छमाना

२ माना कुछी / कुमाना

३ माना स्वंक्षी / स्वंमाना

४ माना प्यंक्षी / प्यंमाना

यहाँ १ लाई ‘छ’, २ लाई ‘नि/कु’, ३ लाई ‘स्वं’ र ४ लाई ‘प्य’ भनिएको हो। (बोलीको भेद र लेखाइको फरकले यी रूप ठाउँअनुसार केही फरक पर्न सक्छन्, त्यसैले यसलाई स्थानीय जानकारसँग मिलाएर हेर्नु उचित हुन्छ।) कुरा के हो भने, जुन घरमा बच्चाले स्कुलमा १, २, ३ वा अङ्ग्रेजीमा गन्न सिक्छ, त्यही घरमा वर्षमा एकपटक ‘कुछी’ भन्ने शब्दले उसलाई अर्को गन्तीको झल्को दिन्छ। हिजोको व्यावहारिक गन्ती र नाप थाहा पाउनु इतिहास बुझ्नु हो; एउटा भोजको नामले त्यो इतिहास मर्न दिएको छैन।

४. भाग: अनुपस्थितलाई पनि ठाउँ

कुछी भ्वय्को सबैभन्दा गहिरो पक्ष सायद ‘ब्व:’ (भाग) को अवधारणा हो। भाग लगाउँदा क्रम तोकिएको छ: पहिले द्य:ब्व: (देवताको भाग), त्यसपछि आँगनको पिखालखुको भाग, अनि मात्र परिवारका सदस्यको संख्याबराबर भाग। भोजमा कुलको कुनै सदस्य उपस्थित हुन सकेन भने पनि उसको स्थानमा भाग राखिन्छ। अर्थात् यो भोजमा ‘को आयो’ भन्दा ‘को कुलमा छ’ भन्ने कुराले बढी तौल राख्छ।

भोजअघि ‘खें सगं’ (अण्डा सगुन) को प्रचलन छ।घरको सबैभन्दा जेष्ठ महिलाले एक हातमा जाँडको कचौरा र अर्को हातमा बारा, अण्डा, माछा, मासु लिएर सगुन दिने चलन छ।

५. बस्ने क्रम र धैर्यको अनुशासन

कुछी भ्वय्को बसाइ ‘जेष्ठताक्रम’ मा चल्छ। शुकुन्दा बालिएको हुन्छ, त्यसलाई दाहिने पारेर जेष्ठताको क्रममा देब्रे पट्टि बस्दै जानुपर्छ। बसेकै ठाउँमा एकजनाले पितलको बाटा थापिदिन्छ, अर्काले करुवाबाट पानी खन्याएर हात धुवाइदिन्छ। सबैको अगाडि भाग राखिएपछि जेष्ठले पहिले ‘द्यःछाय’ गर्छन्, अरूले पनि साथसाथै, र हरेक परिकारबाट अलिअलि चढाएपछि मात्र खान सुरु हुन्छ। खाएपछि पनि जेष्ठ व्यक्तिले सबैले खाइसकेको यकिन गरेर उठेपछि मात्र अरू उठ्छन्।

यी नियमलाई ‘हाकिमी’ को रूपमा मात्र पढ्नु सतही हुन्छ। यसको अर्को अर्थ पर्खाइ हो: साना ठूलाको लागि पर्खन्छन्, ठूला सबैले खाइसके भनेर पर्खेर हेर्छन्। भोजको अन्त्यमा ‘कलवाय’ विधि हुन्छ, जहाँ महिलाले बाटामा जुठो उठाएर भुइँ पोतेर, त्यसमाथि भाग राखी, जुठो पुरो खाने मातङ्गी कलङ्केश्वरी देवीलाई भनेर बत्ती बालेर जुठो विसर्जन गरिन्छ। भोजको प्रारम्भ देवतालाई र समापन पनि देवीलाई — बीचमा मात्र मानिसको पालो।

पातमा के के पस्किन्छ भन्ने सूची आफैँमा खाद्य इतिहास हो: बीचमा कालो भटमाससँग समयबजी, चिउरा, भटमास ,बोडी,, बारा, छोयला, फर्सी, खयपी–चयपी, तोरीको साग, आलु र लसुन,अचार, अदुवा, अन्त्यमा दही, सिसाबुसा। परिकारको संख्या १२–१३ देखि २४–२५ सम्म पुग्न सक्छ। यति धेरै परिकारको मात्रा र क्रम तोकिएको हुनु नै यो भोज ‘व्यवस्थित प्रचुरता’ हो भन्ने देखाउँछ — धेरै छ, तर नियम छ।

६. को बाहिर बस्छ? 

विवाहित दिदीबहिनीको भाग राखेर भोलिपल्ट उनीहरूको घरमा पुर्‍याउन जानुपर्ने परम्परा छ, तर अचेल यसो गरेको खासै देखिँदैन।दिदीबहिनी भोजको पातमा होइन, भागमा सम्मिलित हुन्छन् — भाग पुग्छ, मान्छे पुग्दैन। अब त्यो भाग पुर्‍याउने चलन पनि कमजोर भइसकेको छ।

७. बदलिँदो थाली र ‘भोजले बिगार्‍यो’ भन्ने आरोप

परिवर्तन स्पष्ट छ। काठमाडौँ उपत्यकामा धान धेरै फल्ने भएकाले चिउरा कुटेर, जमरा राखिएको दिनदेखि नै भात नखाने र चिउरामै भोज गर्ने चलन थियो; आजभोलि कुछी भ्वय्को दिनदेखि विजयादशमीसम्म मात्र त्यसो गरिन्छ। आधुनिकताले चिउरा खानै छोडिसक्यो, भात वा पुलाउको प्रचलन व्यापक बन्दै गएको छ। भाग राखेर दिदीबहिनीकहाँ पुर्‍याउने चलन घट्यो, माना कपडाले कोचिएर साँघुरियो, र नापको एकाइ किलोग्राममा बदलियो।

यसै सन्दर्भमा नेवारप्रति प्रचलित एउटा उखान उल्लेखनीय छ: ‘राणा बिग्रियो मोजले, नेवार बिग्रियो भोजले।’  यसलाई नेवारका चाडपर्वको उल्लासलाई सहन नसक्नेहरूले फैलाएको कथन भन्छ, र नेवार भोजले बिग्रिएका होइनन्, संस्कारी भएका हुन् भन्ने जवाफ दिन्छ। जे भए पनि, कुछी भ्वय्को परिकार–सूचीले एउटा कुरा देखाउँछ: यहाँ खानपान विलासभन्दा बढी अनुशासित सम्बन्धको भाषा हो — कसले कहाँ बस्ने, कसलाई कुन भाग, कस्तो अवस्थामा के बदल्ने, सबै तोकिएको।

पातमा के बाँकी छ?

यदि कुछी भ्वय्लाई एउटा अभिलेख मानेर पढिने हो भने त्यसले हामीलाई यी कुरा बताउँछ: मानाजस्तो नापको भाँडो लोप भइसकेको छ तर नामले उसलाई जोगाइराखेको छ; गन्तीका शब्द पुस्तिका बाहिर भोजको नामभित्र बाँचेका छन्; र जेष्ठताको अनुशासन, भागको अवधारणा र पात — यी सबैले कुलको सम्झना एउटै रातमा एकत्र गर्छन्।

यसलाई जोगाउन ठूला सम्मेलन चाहिँदैन। घरका जेष्ठसँग परिकारका नाम सोध्ने, मानाको भाँडो देखाउने, ‘कुछी’ भन्दा के बुझिन्छ भनेर बच्चालाई सुनाउने, र आफ्नो कुलले यो भोज कसरी खाँदै आएको थियो भन्ने टिपेर राख्ने — यति काम हरेक घरले गर्न सक्छ। किनकि भोज जोगिनु र भोजको अर्थ जोगिनु उस्तै कुरा होइनन्; दोस्रोका लागि कसैले सुनाउनुपर्छ, कसैले सुन्नुपर्छ।