मुकुन्डो लगाएपछि देवता, नाचभित्र साधना :नाङ्गेचा प्याँख गहिरो कथा

नेवार समाजको सांस्कृतिक जीवनमा नाच केवल मनोरञ्जनको माध्यम होइन। यो आस्था हो, परम्परा हो, सामूहिक स्मृति हो र कतिपय अवस्थामा साधनाको एउटा स्वरूपसमेत हो। पुस्तौँदेखि जात्रा, पूजा, गुठी र धार्मिक अनुष्ठानसँग जोडिँदै आएको नाःचा प्याखँ यही गहिरो सांस्कृतिक चेतनाको जीवन्त अभिव्यक्ति हो।

नेवार भाषामा ‘नाःचा’ नाचसँग सम्बन्धित शब्द हो भने ‘प्याखँ’ भन्नाले नृत्य–नाटकलाई जनाउँछ। तर नाःचा प्याखँलाई केवल नृत्य वा नाटकका रूपमा बुझ्दा यसको वास्तविक मर्म अधुरो रहन्छ। यसको भित्र धार्मिक विश्वास, तान्त्रिक दर्शन, देवी–देवताप्रतिको श्रद्धा, सामुदायिक सहभागिता र साधनाको भाव एकसाथ जोडिएका छन्।

यही परम्परालाई संरक्षण र पुस्तान्तरण गर्ने अभियानमा नाङ्रेचा प्याखँ संरक्षण समितिको भूमिका महत्वपूर्ण छ। संस्कृति केवल पुस्तकमा लेखेर वा संग्रहालयमा राखेर जीवित रहँदैन। त्यो मानिसको अभ्यास, विश्वास, शरीरको गति, संगीत, मुकुन्डो र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कारमा बाँच्छ। नाङ्रेचा प्याखँ त्यही जीवित संस्कृतिको एउटा उदाहरण हो।

नाःचा प्याखँको सबैभन्दा आकर्षक र गहिरो पक्ष हो—मुकुन्डो। सामान्य रूपमा हेर्दा मुकुन्डो एउटा कलात्मक वस्तु जस्तो देखिन्छ। तर नाःचा प्याखँको सन्दर्भमा यसको अर्थ अझ गहिरो हुन्छ। देवताको मुकुन्डो धारण गर्ने नर्तकले आफ्नो व्यक्तिगत परिचयलाई केही समयका लागि पछाडि छोडेर देवताको स्वरूप धारण गर्ने विश्वास गरिन्छ।

मुकुन्डो लगाएपछि नर्तकको भूमिका परिवर्तन हुन्छ। ऊ केवल नाच प्रस्तुत गर्ने व्यक्ति हुँदैन; उसमा देवताको भाव र उपस्थिति खोजिन्छ। यही कारण नृत्य प्रस्तुत भइरहँदा दर्शकले पनि नर्तकलाई सामान्य कलाकारका रूपमा मात्र नहेरी श्रद्धा र आस्थाका साथ ग्रहण गर्ने परम्परा बनेको हो।

भक्तपुरको नवदुर्गा नृत्यमा भैरव, महाकाली, कुमारी, गणेशलगायतका देवी–देवताका स्वरूप प्रस्तुत गरिने परम्पराले मुकुन्डोको सांस्कृतिक र धार्मिक महत्वलाई स्पष्ट पार्छ। यस अर्थमा मुकुन्डो अनुहार ढाक्ने वस्तु मात्र होइन, व्यक्तित्वबाट दिव्यत्वतर्फ जाने सांस्कृतिक प्रतीक पनि हो।

नाःचा प्याखँको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो—साधना। नृत्यमा शरीर चल्छ, तर यसको उद्देश्य केवल शरीरको प्रदर्शन होइन। मुद्रा, पदचाल, ताल, लय, श्वास र संगीतबीचको समन्वयले नर्तकलाई एकाग्र बनाउने विश्वास गरिन्छ। एउटै चाल, एउटै ताल र एउटै भावलाई अनुशासनपूर्वक दोहोर्‍याउनु आफैँमा साधनाको अभ्यासजस्तो बन्न सक्छ।
नेवार सांस्कृतिक परम्परामा दाफा गीत, बाजागाजा, पूजा र नृत्यबीचको सम्बन्ध पनि गहिरो छ। नृत्यका देवता नासःद्यः अर्थात् नृत्येश्वरलाई सम्झने परम्पराले नृत्यलाई केवल मनोरञ्जनभन्दा माथि उठाएर धार्मिक तथा आध्यात्मिक आयामसँग जोडेको देखिन्छ। त्यसैले नाःचा प्याखँमा नाच्ने शरीर मात्र होइन, चित्त पनि लयमा बाँधिन्छ भन्ने सांस्कृतिक बुझाइ पाइन्छ।

नाःचा प्याखँको दार्शनिक पक्षलाई बुझ्न शिव–शक्तिको अवधारणालाई पनि बुझ्न आवश्यक हुन्छ। तान्त्रिक दर्शनमा शिवलाई चेतना र शक्तिलाई ऊर्जा तथा क्रियाको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। चेतना र ऊर्जाको यही सम्बन्धले संसारको गतिलाई अर्थ दिने दर्शन पाइन्छ।
शिव स्थिरताको प्रतीक हुन् भने शक्ति गतिशीलताको। एकअर्काबिना दुवै अपूर्ण मानिन्छन्। यही युगल भाव विभिन्न देवी–देवताका स्वरूप, नृत्य र धार्मिक अनुष्ठानमा अभिव्यक्त हुँदै आएको छ। भैरव–भैरवीको उग्र स्वरूप होस् वा देवीका विभिन्न रूप—नाःचा प्याखँमा शक्ति, चेतना र गतिशीलताको भाव विभिन्न प्रतीकमार्फत प्रकट हुन्छ।

नाःचा प्याखँको सांस्कृतिक अर्थमा नारीशक्तिको स्थान पनि महत्वपूर्ण छ। नेवार समाजको धार्मिक परम्परामा कुमारी, मातृका र नवदुर्गाजस्ता देवीस्वरूपको पूजा गरिन्छ। तान्त्रिक दर्शनमा शक्तिलाई सृष्टिको मूल ऊर्जा मान्ने दृष्टिकोणसँग पनि यसको सम्बन्ध जोडिन्छ।

यस दृष्टिमा नारी केवल सहचरी होइनन्, शक्तिको स्वरूप हुन्। देवीको पूजा र त्यससँग जोडिएका सांस्कृतिक अभ्यासले नारीशक्तिलाई धार्मिक तथा सामाजिक चेतनासँग जोडेको देखिन्छ। नाःचा प्याखँमा देवीका स्वरूप प्रस्तुत हुनु पनि यही सांस्कृतिक भावको एउटा अभिव्यक्ति हो।

आजको बदलिँदो समाजमा पुस्तौँदेखि चलिआएका मौलिक परम्परा संरक्षण गर्नु चुनौतीपूर्ण विषय हो। नयाँ पुस्ताको जीवनशैली बदलिँदै गएको छ। प्रविधि र आधुनिक मनोरञ्जनका माध्यम बढ्दै जाँदा परम्परागत नृत्य, बाजा, गीत, मुकुन्डो निर्माण र धार्मिक अभ्याससँग जोडिएको ज्ञान विस्तारै कमजोर हुन सक्ने जोखिम पनि छ।

यस्तो अवस्थामा नाङ्रेचा प्याखँ संरक्षण समितिजस्ता संस्थाको भूमिका अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। संरक्षण भनेको पुरानो नाचलाई वर्षमा एकपटक देखाउनु मात्र होइन। यसको इतिहास, दर्शन, विधि, संगीत, पोशाक, मुकुन्डो निर्माण, नृत्यका चाल र धार्मिक पक्षलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनु पनि संरक्षणकै हिस्सा हो। पुराना पुस्तासँग रहेको ज्ञान नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण हुन सके मात्र संस्कृति निरन्तर जीवित रहन्छ।

नाःचा प्याखँको वास्तविक सुन्दरता यहीँ छ—यो केवल आँखाले हेर्ने नाच होइन, मनले अनुभव गर्ने परम्परा हो। मुकुन्डोमा देवताको भाव, नृत्यमा साधनाको अनुशासन, संगीतमा आध्यात्मिक लय र दर्शकको मनमा श्रद्धा—यी सबै मिलेर नाःचा प्याखँलाई विशिष्ट बनाउँछन्।

यहाँ कलाकार र दर्शकबीचको सम्बन्ध पनि सामान्य रंगमञ्चजस्तो मात्र हुँदैन। नर्तकले देवताको स्वरूप धारण गर्छ र दर्शकले त्यसमा आस्था तथा श्रद्धाको भाव राख्छ। त्यसैले नृत्य समाप्त भएपछि पनि त्यसको प्रभाव दर्शकको मनमा बाँकी रहन्छ।

नाःचा प्याखँ वास्तवमा कला, धर्म, दर्शन र सामुदायिक जीवनको संगम हो। यसलाई जोगाउनु भनेको एउटा नाच मात्र जोगाउनु होइन—मुकुन्डोभित्र लुकेको विश्वास, नृत्यभित्र रहेको साधना, शिव–शक्तिको दर्शन, नारीशक्तिप्रतिको सम्मान र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको नेवार सभ्यताको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय जोगाउनु हो।

त्यसैले जब मुकुन्डो लगाइन्छ, केवल अनुहार फेरिँदैन—भूमिका फेरिन्छ, भाव फेरिन्छ र साधनाको संसार खुल्छ।
यही हो नाङ्रेचा प्याखँको गहिरो कथा—मुकुन्डो लगाएपछि देवता, नाचभित्र साधना।