उपागु बनेगु : पितृस्मरण र इतिहास बोकेको आस्थाको यात्रा

काठमाडौं उपत्यकाको प्राचीन सांस्कृतिक परम्परामध्ये ‘उपागु बनेगु’ एउटा महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक यात्रा हो। वामन द्वादशीका अवसरमा मनाइने यो यात्राले देवदर्शनसँगै दिवङ्गत आफन्तको स्मरण, पितृप्रति श्रद्धा र आत्माको शान्तिको कामनालाई जोडेको छ।

‘उपागु बनेगु’ नेवारी परम्परासँग जोडिएको शब्द हो। यसको अर्थ देश घुम्ने, निश्चित सीमाभित्र यात्रा गर्ने वा बाटोको अध्ययन गर्ने भन्ने बुझिन्छ। त्यसैले उपागु यात्रा धार्मिक अनुष्ठानसँगै प्राचीन काठमाडौंको भूगोल र बस्तीको स्वरूपसँग सम्बन्धित परम्पराका रूपमा पनि बुझिन्छ।
यस यात्राको इतिहास लिच्छविकालसँग जोडिएको मानिन्छ। पाँचौँ शताब्दीमा राजा मानदेवको शासनकालमा देवपाटन नजिकै तिलगंगामा त्रिविक्रम वामनको मूर्ति स्थापना गरिएको र त्यसलाई उपागु यात्राको मुख्य केन्द्रविन्दुका रूपमा मानिएको उल्लेख पाइन्छ। यसले उपागु बनेगु परम्पराको सम्बन्ध काठमाडौं उपत्यकाको प्राचीन धार्मिक तथा सांस्कृतिक इतिहाससँग रहेको देखाउँछ।

समयसँगै यो यात्रा विभिन्न धार्मिक स्थललाई जोड्दै अघि बढेको देखिन्छ। गुह्येश्वरीको उत्तरपट्टी रहेको उत्तरढोकाबाट यात्रा प्रारम्भ हुन्छ। त्यसपछि पशुपतिनाथ, वत्सलेश्वरी, मङ्गलेश्वर, राजराजेश्वरी र भस्मेश्वर हुँदै यात्रा मैतीदेवी, भण्डारेश्वर, सिफल, कुटुबहाल, बत्तीसपुतलीस्थित राममन्दिर, धेन्दो चैत्य हुँदै जयवागीश्वरीसम्म पुग्छ।
यसरी हेर्दा उपागु बनेगु एउटा निश्चित धार्मिक स्थलमा पुगेर सम्पन्न हुने यात्रा मात्र होइन। यसले काठमाडौं उपत्यकाका प्राचीन धार्मिक केन्द्र, मन्दिर, चैत्य र बस्तीलाई एउटै सांस्कृतिक यात्रामा जोडेको छ। त्रिविक्रम वामनको ऐतिहासिक केन्द्रबाट सुरु भएको मानिने यो परम्पराले उपत्यकाको धार्मिक भूगोल र सामाजिक जीवनलाई समेत प्रतिबिम्बित गर्छ।

यस यात्राको धार्मिक पक्ष अझ भावनात्मक छ। आफ्ना दिवङ्गत आमाबुबा, बाजेबज्यै, आफन्त तथा प्रियजनको स्मरण गर्दै श्रद्धालुहरू उनीहरूको आत्माको शान्तिका लागि भगवानसँग प्रार्थना गर्छन्। संसारबाट बिदा भइसकेका आफन्तप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने र उनीहरूको सम्झनालाई जीवित राख्ने अवसरका रूपमा उपागु बनेगुको विशेष महत्व रहेको छ।

पशुपतिनाथ क्षेत्र हुँदै गरिने यात्राले यस धार्मिक भावनालाई अझ गहिरो बनाउँछ। जीवन र मृत्युको चक्रसँग जोडिएको पशुपति क्षेत्रको धार्मिक आस्थाबीच आफ्ना दिवङ्गत आफन्तको शान्तिको कामना गर्दै यात्रा गर्नु श्रद्धालुका लागि भावनात्मक क्षण बन्ने गर्छ।

उपागु बनेगु व्यक्तिगतभन्दा सामूहिक रूपमा मनाइने परम्परा हो। परिवार, आफन्त र समुदायसँगै यात्रा गर्दा पितृस्मरणसँगै सामाजिक सम्बन्ध पनि बलियो हुन्छ। नयाँ पुस्ताले आफ्ना पुर्खाले मान्दै आएको परम्परा, धार्मिक स्थल र सांस्कृतिक पहिचानलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसरसमेत पाउँछ।

लिच्छविकालीन इतिहाससँग जोडिएको मानिने यो परम्परा आजसम्म निरन्तर रहनु आफैँमा काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक जीवन्तताको प्रमाण हो। बदलिँदो सहर र परिवेशबीच पनि उपागु बनेगुले इतिहास, धर्म, पितृस्मरण र सामूहिक संस्कृतिलाई एउटै यात्रामा जोडिरहेको छ।

आफ्ना पुर्खालाई सम्झँदै, दिवङ्गत आफन्तको आत्माको शान्तिको कामना गर्दै र देवताप्रति श्रद्धा अर्पण गर्दै अघि बढ्ने प्रत्येक पाइला उपागु बनेगुको मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक भावनाको निरन्तरता हो।