जहाँ लाखेले देखाउँछन् परलोकको बाटो : देवपतनको सापारुको अद्भुत रहस्य

काठमाडौंको देवपतनमा प्रत्येक वर्ष मनाइने सापारु (गाईजात्रा) केवल एउटा सांस्कृतिक पर्व होइन, जीवन, मृत्यु र परलोकसँग जोडिएको गहिरो धार्मिक तथा दार्शनिक परम्परा पनि हो। पशुपतिनाथको पवित्र क्षेत्रभित्र सञ्चालन हुने यो परम्परामा लाखे केवल नाच्ने पात्रका रूपमा होइन, मृत आत्माका संरक्षक र मार्गदर्शकका रूपमा समेत व्याख्या गरिन्छ।

देवपतनको सांस्कृतिक संरचना आफैंमा विशिष्ट मानिन्छ। स्थानीय मान्यता अनुसार यो क्षेत्र ‘नवतन्त्र’ अर्थात् ‘नौ’ अङ्कको आध्यात्मिक संरचनाभित्र विकसित भएको छ। नौ दिशा, नौ शक्तिपीठ, नौ चोक, नौ धार्मिक स्थल र नौ प्रकारका सांस्कृतिक संरचनाहरूले देवपतनलाई एउटा जीवित तान्त्रिक मण्डलको स्वरूप प्रदान गरेको विश्वास गरिन्छ। यही कारण यहाँको प्रत्येक जात्रा, अनुष्ठान र लाखेको पदचापलाई विशेष अर्थका साथ हेरिन्छ।

सापारुको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको मृत आत्माको स्मरण र सद्गतिको कामना हो। वर्षभरिमा परिवारका सदस्य गुमाएका परिवारले सापारु निकालेर दिवंगत आत्माप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्छन्। यस क्रममा लाखे, सापारु र जोगीको टोली अगाडि बढ्छ। यो टोली प्रायः बिजोर सङ्ख्यामा रहने परम्परा छ। तान्त्रिक तथा सांस्कृतिक विश्वासमा बिजोर सङ्ख्यालाई गतिशीलता, परिवर्तन र यात्राको प्रतीक मानिन्छ।

स्थानीय विश्वासअनुसार मृत्युपछि आत्माले अर्को यात्राको खोजी गरिरहेको हुन्छ। सापारुका दिन निस्किने लाखे क्षेत्रपाल र भैरवका प्रतिनिधिका रूपमा प्रस्तुत हुन्छन्। लाखेको मुखौटा, उग्र स्वरूप र बाजागाजाको ध्वनिले मृत आत्मालाई मार्गदर्शन गर्ने तथा समाजलाई मृत्युको यथार्थसँग सामना गर्न प्रेरित गर्ने सांस्कृतिक सन्देश बोकेको मानिन्छ।

लाखे कहिल्यै एक्लै निस्कँदैनन्। उनीसँग विभिन्न गण, बाजागाजा र सांस्कृतिक पात्रहरू हुन्छन्। यी पात्रहरूले सामूहिक रूपमा देवपतनको धार्मिक वातावरणलाई जीवन्त बनाउँछन्। लाखेको उपस्थितिलाई नगरको संरक्षण, धार्मिक ऊर्जा र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग पनि जोडेर हेरिन्छ।

लाखेको हातमा रहने बाँस पनि विशेष महत्वको मानिन्छ। नौ गाँठो भएको बाँस, त्यसमा बेरिएका विभिन्न रङका कपडा र टुप्पामा राखिएको चौँरीको चामरले शक्ति, पवित्रता र संरक्षणको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको विश्वास गरिन्छ। जात्राका क्रममा यही बाँस लाखेको पहिचान र आध्यात्मिक अधिकारको संकेतका रूपमा देखिन्छ।

सापारुबाट सुरु भएको यो सांस्कृतिक यात्रा खड्गजात्रासम्म विभिन्न अनुष्ठान र परम्परासँग जोडिँदै अघि बढ्छ। यस अवधिभर देवपतनका गल्ली, चोक र दबलीहरू लाखेको नृत्य, बाजागाजा र धार्मिक गतिविधिले गुञ्जायमान हुन्छन्। यही प्रक्रियाले समुदायलाई एकताबद्ध बनाउनुका साथै मृतकको सम्झनालाई सामूहिक संस्कृतिको हिस्सा बनाउने काम गर्छ।

देवपतनको सापारु र लाखे परम्परा आज पनि नेवार सभ्यताको जीवित सम्पदा हो। यसले शोकलाई संस्कृतिमा रूपान्तरण गर्छ, मृतकलाई सम्मान दिन्छ र जीवित मानिसलाई आफ्नो इतिहास, आस्था र समुदायसँग जोडेर राख्छ। त्यसैले सापारुका दिन देवपतनका गल्लीमा नाच्ने लाखे केवल एउटा मुखौटा लगाएको पात्र होइन, परम्परा, विश्वास र परलोक यात्राको प्रतीक बनेर उपस्थित हुन्छन्।