इन्डोनेसियादेखि नेपालसम्म विपद्को ताण्डव : के पृथ्वीको अन्त्य नजिकिँदैछ ?

काठमाडौं-इन्डोनेसियामा ज्वालामुखी विस्फोट, नेपालमा हिमाली क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढी र विश्वका विभिन्न भागमा देखिएका असामान्य प्राकृतिक घटनाले एउटा प्रश्न उठाएको छ-के पृथ्वी कुनै ठूलो परिवर्तनको चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ ?

पछिल्ला दिनमा इन्डोनेसियाको अनाक क्राकाटाउ ज्वालामुखी पुनः सक्रिय हुँदा ज्वालामुखीको खरानीका कारण सयौँ उडान प्रभावित भए र हजारौँ यात्रु अलपत्र परे। इन्डोनेसिया आफैँ 'रिङ अफ फायर' क्षेत्रमा पर्ने भएकाले त्यहाँ ज्वालामुखी तथा भूकम्पको जोखिम उच्च रहँदै आएको छ।

नेपालमा भने अगस्ट २६ मा चीन–नेपाल सीमाक्षेत्रको हिमाली क्षेत्रमा भएको हिमनदी/हिमाली भूभागको ठूलो भत्काइपछि भोटेकोशी-त्रिशूली क्षेत्रमा आएको बाढीले ठूलो मानवीय र भौतिक क्षति गरायो। हजारौँ मानिसको ज्यान गएको तथा ठूलो संख्यामा मानिस बेपत्ता भएको रिपोर्टहरू सार्वजनिक भएका छन्। वैज्ञानिक तथा विज्ञहरूले हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि र बदलिँदो जलवायुका कारण यस्ता जोखिम बढ्दै गएको बताइरहेका छन्।

यसैबीच विश्वका अन्य भागमा पनि चरम वर्षा, बाढी, खडेरी, डढेलो, समुद्री आँधी र असामान्य तापक्रमका घटनाहरूले मानिसलाई प्रकृतिको बदलिँदो स्वरूपबारे सोच्न बाध्य बनाइरहेका छन्। तर यी घटनाहरूलाई आधार बनाएर पृथ्वीको आयु सकिन लागेको निष्कर्ष निकाल्नु वैज्ञानिक रूपमा सही हुँदैन।

के पृथ्वीको अन्त्य नजिकिँदैछ ?

वैज्ञानिक दृष्टिले पृथ्वी तत्काल नष्ट हुने अवस्थामा पुगेको कुनै प्रमाण छैन। बरु अहिले देखिएको मुख्य चिन्ता पृथ्वी नष्ट हुनेभन्दा पनि पृथ्वीमा मानिसका लागि बस्न कठिन र जोखिमपूर्ण अवस्था बढ्दै जानु हो।

हिमनदी तीव्र गतिमा पग्लिनु, हिमताल बढ्नु, समुद्री सतहको वृद्धि, अत्यधिक गर्मी, अतिवृष्टि तथा चरम मौसमका घटनाहरू जलवायु परिवर्तनसँग जोडिएका प्रमुख जोखिम हुन्। नेपालजस्तो हिमाली देशमा यसको प्रभाव अझ गम्भीर हुन सक्छ। हालैको बाढीले पनि पूर्वसूचना प्रणाली, जोखिमयुक्त बस्ती र पूर्वाधारको कमजोरी उजागर गरेको छ।

अनि अमेरिकाले किन चन्द्रमातर्फ ध्यान बढाइरहेको छ ?

अमेरिकाले चन्द्रमामा भविष्यका मानव अभियान, वैज्ञानिक अनुसन्धान र सम्भावित दीर्घकालीन उपस्थितिको तयारी गरिरहेको सत्य हो। तर यसलाई “पृथ्वी सकिँदैछ, त्यसैले मानिसलाई चन्द्रमामा सार्न खोजिँदैछ” भन्न मिल्दैन।

NASA नेतृत्वको Artemis Accords ले चन्द्रमा र अन्तरिक्षमा सुरक्षित, शान्तिपूर्ण तथा जिम्मेवार अन्वेषणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय नियम र सहकार्यलाई अघि बढाइरहेको छ। २०२६ अगस्टसम्म ७१ देश यसमा सहभागी भइसकेका छन्।

त्यसैगरी, अन्तर्राष्ट्रिय Outer Space Treaty ले कुनै पनि देशले चन्द्रमा वा अन्य खगोलीय पिण्डमाथि आफ्नो सार्वभौमिक स्वामित्व दाबी गर्न नपाउने स्पष्ट व्यवस्था गरेको छ। त्यसैले ,"चन्द्रमा अमेरिकाको हो" भन्ने अर्थमा कानुनी दाबी गर्न अमेरिका स्वतन्त्र छैन।

पृथ्वी छोडेर चन्द्रमामा बसाइँ सर्ने सम्भावना ?

दीर्घकालमा मानिसले चन्द्रमा वा मंगलजस्ता स्थानमा स्थायी अनुसन्धान केन्द्र बनाउन सक्छ। तर अहिलेको अवस्थामा पृथ्वीको विकल्पका रूपमा चन्द्रमामा करोडौँ मानिसलाई बसाइँ सार्नु व्यावहारिक सम्भावना होइन।

चन्द्रमामा वायुमण्डल, तरल पानीको सहज उपलब्धता र पृथ्वीमा जस्तो प्राकृतिक सुरक्षा छैन। त्यहाँ बस्न विकिरण, तापक्रमको चरम उतारचढाव, पानी-अक्सिजन आपूर्ति र खाद्य उत्पादनजस्ता विशाल चुनौती छन्।

त्यसैले अहिलेको वास्तविक प्रश्न "पृथ्वी छोडेर कहाँ जाने ?"भन्दा "पृथ्वीलाई कसरी सुरक्षित राख्ने ?" हो।

इन्डोनेसियाको ज्वालामुखी होस् वा नेपालको हिमाली बाढी-यी घटनाले पृथ्वीको अन्त्यको संकेतभन्दा पनि प्रकृतिसँग मानिसको सम्बन्ध कति संवेदनशील बन्दै गएको छ भन्ने चेतावनी दिएका छन्। पृथ्वी अरबौँ वर्ष पुरानो ग्रह हो; तत्काल यसको अन्त्य हुँदैछ भन्ने कुनै वैज्ञानिक प्रमाण छैन। तर मानिसले जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक जोखिमलाई बेवास्ता गरिरह्यो भने पृथ्वी नष्ट नभए पनि पृथ्वीमा सुरक्षित मानव जीवन भने निकै कठिन बन्न सक्छ।