कृष्णलीलादेखि मानवसेवासम्म : प्रणवानन्द आश्रममा बालमनको अनुपम उत्सव

काठमाडौँ ।बाहिर काठमाडौं आफ्नै गतिमा दौडिरहेको थियो। सडकमा सवारीका हर्न बजिरहेका थिए, मानिसहरू आ–आफ्नो गन्तव्यतिर हतारिँदै थिए। तर काठमाडौँ महानगरपालिका–८ कुमारीगालस्थित प्रणवानन्द आश्रम तथा विद्या मन्दिरको प्राङ्गणमा शुक्रबार बिहानदेखि समय केही बेर रोकिएझैँ लाग्थ्यो। त्यहाँ शहरको कोलाहल थिएन, थियो त केवल कृष्णनामको मधुर गुञ्जन, बालबालिकाका चञ्चल पाइला र भक्तिभावले भरिएका अनुहार।

श्रीकृष्ण जन्माष्टमीको पावन अवसरमा आश्रममा आयोजित विशेष कार्यक्रम सुरु हुँदा प्राङ्गणमा भेला भएका बालबालिका, शिक्षक, गुरु–आमा, वृद्धवृद्धा, दिदीबहिनी तथा श्रद्धालु भक्तजनको अनुहारमा छुट्टै उत्साह देखिन्थ्यो। कसैको हातमा पूजा सामग्री थियो, कसैको ओठमा कृष्णको नाम। बालबालिका भने आफूले पाउने पालो पर्खिरहेका थिए—कोही कृष्ण बन्ने तयारीमा, कोही देवकी, कोही वसुदेव र कोही कंसको भूमिकामा।

बिहान १० बजेतिर प्राङ्गणमा कृष्णलीला सुरु भयो। पर्दा खुलेसँगै केही समयका लागि कुमारीगालको त्यो सानो परिसर मथुराको कारागार बनेको थियो। कंसको अत्याचारमा देवकी र वसुदेव बन्दी बनाइएको दृश्य बाल कलाकारहरूले प्रस्तुत गरे। देवकीको पीडा, वसुदेवको विवशता र कारागारको भयलाई बाल कलाकारहरूले आफ्नो क्षमताअनुसार जीवन्त बनाए। त्यसपछि आयो त्यो प्रतीक्षित क्षण—कृष्ण जन्मिएको क्षण।

पहरेदार निदाए। कारागारका ढोका खुले। वसुदेवले नवजात कृष्णलाई टोकरीमा राखे। अनि रातको अँध्यारो चिर्दै यमुना पार गर्न निस्किए।

मञ्चमा प्रस्तुत भइरहेको त्यो दृश्य हेर्दाहेर्दै आश्रमको प्राङ्गणमा बसेका कतिपय दर्शक भावुक बने। बालबालिकाको अभिनयमा उनीहरूले हजारौँ वर्ष पुरानो धार्मिक कथा मात्र देखेनन्, अधर्मको अँध्यारोबीच जन्मिएको आशाको उज्यालो पनि देखे।

भगवान् कृष्णले गीतामा भन्नुभएको छ—‘यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।’ जब धर्मको क्षय हुन्छ र अधर्म बढ्छ, तब सत्यको पुनःस्थापनाका लागि आफू प्रकट हुने उहाँको सन्देश हो। बालबालिकाले प्रस्तुत गरेको कृष्णलीला त्यही सनातन सन्देशको सरल र बालसुलभ पुनरावृत्ति थियो।

आजको कार्यक्रमको केन्द्रमा मञ्च थिएन, बालबालिका थिए। उनीहरूकै अनुहारमा उत्सव थियो, उनीहरूकै स्वरमा भक्ति थियो र उनीहरूकै पाइलामा कृष्णलीला बाँचिरहेको थियो। कसैले भजन गाए, कसैले नृत्य गरे, कसैले अभिनय गरे। कतिपय विद्यार्थीले लयबद्ध रूपमा आफ्ना प्रस्तुति प्रस्तुत गर्दा दर्शकदीर्घाबाट ताली बज्यो। बालबालिकाको आत्मविश्वास बढ्यो र उनीहरूको अनुहारमा मुस्कान फैलियो।

यस सम्पूर्ण कार्यक्रमको संयोजन तथा विद्यालयको नेतृत्वमा प्रधानाध्यापक राजाराम यादवको भूमिका देखिन्थ्यो। बालबालिकालाई केवल पाठ्यपुस्तकको ज्ञानमा सीमित नराखी आफ्नो संस्कृति, परम्परा, नैतिकता र व्यवहारिक जीवनसँग जोड्ने प्रयास विद्यालयले गर्दै आएको यादवले बताउनुभयो। उहाँका अनुसार आश्रममा अहिले ६५ जना विद्यार्थी पूर्ण आवासीय रूपमा बसेर अध्ययन गरिरहेका छन् भने विद्यालयमा नर्सरीदेखि कक्षा ७ सम्म दुई सयभन्दा बढी विद्यार्थी अध्ययनरत छन्।

यादवका अनुसार यहाँ सरकारी पाठ्यक्रमसँगै नैतिक शिक्षा, आध्यात्मिक मूल्य, अनुशासन र व्यवहारिक ज्ञानलाई पनि प्राथमिकता दिइन्छ। आर्थिक अभावका कारण शिक्षाबाट वञ्चित हुनसक्ने तथा अभिभावकविहीन बालबालिकाको आवास, भोजन, शिक्षा, पालनपोषण र आवश्यक सामग्रीको व्यवस्था आश्रमले गर्दै आएको उहाँले बताउनुभयो।

‘शिक्षा अक्षर चिनाउने कुरा मात्र होइन, बालबालिकालाई असल मानिस बन्न सिकाउने प्रक्रिया पनि हो’ भन्ने आशयका साथ विद्यालयले यस्ता सांस्कृतिक र धार्मिक गतिविधिलाई शिक्षाकै एउटा माध्यम बनाउँदै आएको उहाँको भनाइ थियो।

कार्यक्रममा विभिन्न क्षेत्रका विशिष्ट व्यक्तित्व तथा सामाजिक संघसंस्थाका प्रतिनिधिको पनि उल्लेखनीय उपस्थिति थियो। रोटरी क्लब अफ डिल्लीबजारका अध्यक्ष प्रेम वली ढकालपुरे, टेक्सास कलेज, मित्रपार्कका रघुनाथ अधिकारी, लायन्स क्लब अफ चाबहिलका ब्रह्मबहादुर बजगाईं तथा रेड मिडियाका सम्पादक आरबी केसीलगायतको उपस्थितिले कार्यक्रमलाई थप गरिमामय बनाएको थियो।

त्यस्तै राधाकृष्ण भजन समूहमा आबद्ध दिदीबहिनी तथा आमाहरूको सहभागिताले कार्यक्रमलाई निरन्तर भक्तिरसमा बाँधिरह्यो। उनीहरूका सामूहिक भजन र कीर्तनका स्वरले बालबालिकाको प्रस्तुतिलाई थप आध्यात्मिक वातावरण प्रदान गरेको थियो।

यस आश्रम तथा विद्यालयका अध्यक्ष स्वामी रुद्रानन्दजी महाराज रहनुभएको छ भने आश्रम एवम् विद्यालयको नेतृत्व प्रधानाध्यापक राजाराम यादवले गरिरहनुभएको छ। स्वामी रुद्रानन्दजी महाराजको अध्यक्षतामा अघि बढिरहेको संस्थागत यात्रालाई यादवको शैक्षिक नेतृत्वले बालबालिकाको शिक्षा, संस्कार र दैनिक जीवनसँग जोड्दै आएको आश्रमका अधिकारीहरू बताउँछन्।

त्यसपछि मञ्चमा आइन् कलाकार तथा सञ्चारकर्मी विष्णुमाया पौडेल। कृष्णभक्तिमा आधारित भजनको स्वर प्राङ्गणमा गुञ्जिन थालेपछि वातावरण अझ भक्तिमय बन्यो। केही क्षणअघि अभिनयमा रमाइरहेका बालबालिका अब भजनको लयमा नाच्न थाले। पौडेलले पनि बालबालिकासँगै नृत्यमा सहभागी भएर उनीहरूलाई हौसला दिनुभयो। कलाकार र बालबालिकाबीचको त्यो आत्मीय दृश्यले कार्यक्रमलाई औपचारिकताभन्दा पर लगेर पारिवारिक उत्सवजस्तो बनाएको थियो।

पौडेलको प्रस्तुतिले उपस्थित श्रद्धालुलाई मनोरञ्जन मात्र दिएन, बालबालिकाको प्रतिभालाई प्रोत्साहन पनि गर्‍यो। आश्रममा रहेका आमा तथा दिदीबहिनीहरूले समेत भजन–कीर्तनमा साथ दिएपछि प्राङ्गणमा भक्तिको एउटा साझा स्वर निर्माण भएको थियो।

वृद्धवृद्धा कतिपय टाढाबाट आएर चुपचाप बालबालिकाको प्रस्तुति हेरिरहेका थिए। उनीहरूको अनुहारमा कहिले मुस्कान देखिन्थ्यो, कहिले भावुकता। उनीहरूका लागि यो केवल जन्माष्टमीको कार्यक्रम थिएन; आफ्नै बाल्यकालमा सुनेका कृष्णका कथा र भजन फेरि आँखाअघि फर्किएको क्षण थियो।

कार्यक्रममा उपस्थित विभिन्न क्षेत्रका महानुभावहरूले आश्रमले गरिरहेको सेवाको प्रशंसा गरे। उनीहरूको भनाइमा आधुनिक शिक्षाको दौडसँगै बालबालिकालाई आफ्नै संस्कार र परम्पराबाट जोडिराख्नु आजको आवश्यकता हो। मोबाइल र सामाजिक सञ्जालको संसारमा हुर्किरहेका बालबालिकालाई भजन, स्तोत्रपाठ, अनुशासन, सांस्कृतिक अभ्यास र व्यवहारिक ज्ञानसँग जोड्ने आश्रमको प्रयास अनुकरणीय रहेको उनीहरूले बताए।

काठमाडौँको बीचमा रहेर विगत २८ वर्षदेखि आश्रमले गरिरहेको कर्मको कथा पनि कम रोचक छैन। वि.सं. २०५३ मा स्थापना भएको प्रणवानन्द आश्रम तथा विद्या मन्दिर असहाय, अभिभावकविहीन तथा आर्थिक रूपमा विपन्न बालबालिकाका लागि आश्रय, शिक्षा र संस्कारको केन्द्रका रूपमा अघि बढिरहेको आश्रमका अधिकारीहरू बताउँछन्।

‘निःशुल्क शिक्षा र मानवसेवामा समर्पित’ भन्ने मूल नाराका साथ सञ्चालनमा रहेको आश्रम जगद्गुरु युगाचार्य श्रीमत् स्वामी प्रणवानन्दजी महाराजको मानवसेवा, समानता र नैतिक जीवनसम्बन्धी आदर्शबाट प्रेरित रहेको आश्रमका अधिकारीहरूले बताएका छन्। हाल आश्रमको अध्यक्षता स्वामी रुद्रानन्दजी महाराजले गरिरहनुभएको छ।

आश्रमका अनुसार यहाँ रहेका बालबालिकाको शिक्षा मात्र होइन, उनीहरूको आवास, भोजन, पालनपोषण र आवश्यक शैक्षिक सामग्रीको व्यवस्थासमेत गरिँदै आएको छ। भविष्यमा आवासीय विद्यार्थीको सङ्ख्या ६५ बाट बढाएर एक सय पुर्‍याउने, थप भवन निर्माण गर्ने, प्राविधिक शिक्षा सञ्चालन गर्ने तथा खेलमैदान विकास गर्ने योजना रहेको आश्रमले जनाएको छ।

साँझ ढल्दै थियो। औपचारिक कार्यक्रम सकिएको थियो। कलाकार विष्णुमाया पौडेल आफ्नो प्रस्तुति सकेर बाहिरिनुभएको थियो। विद्यार्थीहरू पनि आफ्ना भूमिकाबाट सामान्य जीवनमा फर्किसकेका थिए। तर आश्रमको प्राङ्गणमा जन्माष्टमीको रौनक भने समाप्त भएको थिएन।

आसपासबाट आएका व्रतालु दिदीबहिनी, दाजुभाइ तथा वृद्धवृद्धा भजन–कीर्तनमा रमाइरहेका थिए। कोही ताली बजाइरहेका थिए, कोही कृष्णको नाम जपिरहेका थिए। आज राति श्रीकृष्ण जन्मिने समयसम्म कार्यक्रम चल्ने आश्रमले जनाएको छ। उपस्थित भक्तजनका लागि भोजन तथा प्रसादको व्यवस्था गरिएको थियो भने आवासीय विद्यार्थीका लागि सामूहिक भोजनको प्रबन्ध मिलाइएको थियो।

साँझ गहिरिँदै थियो। तर आश्रमको प्राङ्गणमा उज्यालो घटेको थिएन।

केही घण्टाअघि देवकी बनेकी बालिका फेरि आफ्नै साथीहरूसँग खेलिरहेकी थिइन्। वसुदेव बनेका बालक पनि आफ्नो भूमिकाबाट बाहिर आइसकेका थिए। कृष्ण बनेको बालक वरिपरि साथीहरू झुम्मिएका थिए। मञ्चमा कृष्ण जन्मिसकेका थिए, तर त्यस दिनको वास्तविक अर्थ भने मञ्चबाहिर पनि जन्मिएको थियो।

किनकि त्यहाँ एउटा धार्मिक कथा अभिनयमा मात्र दोहोरिएको थिएन। एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई आफ्नो संस्कृति हस्तान्तरण गरिरहेको थियो।

भगवान् कृष्णले गीतामा भन्नुभएको छ—‘कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।’ कर्म गरिरहनु, फलको आसक्तिमा नपर्नु। आश्रमको वर्षौँदेखिको यात्रा हेर्दा यही कर्मयोगको भाव झल्किन्छ—असहाय बालबालिकालाई आश्रय दिने, पढाउने, हुर्काउने र उनीहरूलाई समाजमा उभिन सक्ने बनाउने कर्म।

कुमारीगालको आजको जन्माष्टमीमा कृष्णको जन्मकथा सकिए पनि एउटा प्रश्न भने बाँकी रह्यो—आजका बालबालिकालाई हामीले कस्तो शिक्षा दिइरहेका छौँ? उनीहरूलाई प्रविधि सिकाउँदै गर्दा आफ्नै संस्कार पनि सिकाइरहेका छौँ कि छैनौँ?

प्रणवानन्द आश्रमको जन्माष्टमीले यसको एउटा उत्तर दिएको थियो।

बालबालिकालाई केवल पढाउनु पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूको मनमा संस्कार, व्यवहारमा अनुशासन र जीवनमा मानवताको उज्यालो पनि भर्नुपर्छ।

आज कुमारीगालको आश्रममा कृष्णको जन्मोत्सव मनाइँदै थियो। तर बालबालिकाको अभिनय, भजन, नृत्य र सेवाभावबीच हेर्दा लाग्थ्यो—त्यहाँ भगवान् कृष्णसँगै एउटा असल पुस्ताको सपना पनि जन्मिँदै थियो।