धागोमा उत्रिन्छन् महादेव: पशुपतिनाथको ‘पुका छ्यागु’ — जहाँ शिव र शक्ति एउटै धागोमा गाँसिन्छन्

काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक सम्पदा केवल मन्दिर, मूर्ति र जात्रामा सीमित छैन। यहाँ यस्ता थुप्रै जीवित परम्पराहरू छन्, जसले सयौँ वर्षदेखि धर्म, संस्कृति र समुदायलाई एउटै सूत्रमा बाँधेर राखेका छन्। यस्तै एक अद्भुत र कम चर्चित परम्परा हो— पशुपतिनाथ मन्दिरमा मनाइने ‘पुका छ्यागु’ अर्थात् पवित्रारोहण।

यो केवल एउटा धार्मिक विधि होइन, महादेव र शक्तिलाई नयाँ पवित्र धागो र वस्त्रले सुशोभित गर्ने एउटा सांस्कृतिक साधना हो। वर्षभरि एउटै पोसाकमा रहनुभएका भगवान् पशुपतिनाथलाई प्रत्येक वर्ष नयाँ वस्त्र अर्पण गरिन्छ। तर त्यो वस्त्र कुनै पसल वा कारखानाबाट आएको हुँदैन। आफ्नै भूमिमा फलेको कपास, स्थानीय समुदायका हातले काढिएको धागो र पुस्तौँदेखि जोगाइँदै आएको परम्परागत सीपबाट तयार गरिएको वस्त्र नै भगवान्ले धारण गर्नुहुन्छ।
यसले एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ— पवित्रता बाहिरबाट आयात हुँदैन, आफ्नै माटो, आफ्नै श्रम र आफ्नै संस्कृतिमा बस्छ।

यो परम्पराको संरक्षण गर्ने मुख्य जिम्मेवारी विसेट गुठीयार समुदायले वहन गर्दै आएको छ। बिस्केत डा. हृदयमान श्रेष्ठका अनुसार धागो बुन्न प्रयोग गरिने काठको पुरानो ताँत (खेलु) उहाँका बाजे–बुबाको पालादेखि जोगाएर राखिएको अमूल्य नासो हो।

न आधुनिक मेसिन, न औद्योगिक प्रविधि— आज पनि त्यही परम्परागत ताँतमा धागो तयार गरिन्छ। समयसँगै भक्तजनको संख्या बढ्दै जाँदा धागोको आवश्यकता पनि बढेको छ। पहिले सात–आठ धार्नी धागोले पुग्ने काम अहिले बाह्र–तेह्र धार्नी धागोले मात्र पूरा हुन्छ। यसले परम्पराप्रतिको जनआस्था झन् बलियो बन्दै गएको संकेत दिन्छ।

‘पुका’ तयार गर्ने प्रक्रिया आफैँमा एउटा साधना हो। भाद्र शुक्ल चतुर्दशी आउनुभन्दा करिब दुई हप्ता अगाडिदेखि नै तयारी सुरु हुन्छ। पहिले कच्चा धागो चोख्याइन्छ। त्यसपछि विसेट नाइके, विसेट र मूलभण्डारीहरूले नौ–नौ सूत्रका धागा बाट्छन्। यिनै धागाबाट भगवान्को मुकुट, जामा, पगरी, पटुका लगायत सम्पूर्ण देव–पोसाक तयार गरिन्छ। पित्तलको गजुरसहितको बेतको मुकुट र चक्राकार आसनीसमेत यही धागोले बेरिन्छ।

भक्तजनलाई वितरण गरिने पुका प्रसाद पनि विशेष विधिबाट बनाइन्छ। नौ सूत्रको धागोलाई तानमा बेरेर बाह्र स्थानमा गाँठो पारिन्छ र प्रत्येक गाँठामा रक्तचन्दन दलिन्छ। अंकशास्त्र, तान्त्रिक परम्परा र धार्मिक विश्वासको अद्भुत संयोजनले यो धागोलाई सामान्य वस्तुभन्दा धेरै माथि उठाउँछ।

भाद्र शुक्ल चतुर्दशीको बिहान पशुपति क्षेत्रमा विशेष रौनक छाउँछ। पञ्चेबाजा, आशागुरुजू, कोटवाल, मूलभण्डारी, रैरकमी, मूलभट्ट तथा गुरु दक्षिणामूर्तिका राजोपाध्याय पुजारीहरू शङ्कराचार्य मठमा भेला हुन्छन्।
परम्परागत पूजा सम्पन्न भएपछि राजोपाध्याय पुजारीले तयार गरिएको पवित्रक मुकुट मूलभट्टलाई हस्तान्तरण गर्छन्। त्यसपछि सुरु हुन्छ जात्रा। मूलभट्ट र मूलभण्डारीहरूले मुकुट बोकेर मन्दिरको परिक्रमा गर्दै दक्षिण ढोकाबाट गर्भगृह प्रवेश गर्छन्।

नित्य पूजा, रुद्राभिषेक र श्रीयन्त्र पूजा सम्पन्न भएपछि भगवान्को पुरानो पोसाक हटाइन्छ र नयाँ पवित्र धागोको मुकुट तथा वस्त्र धारण गराइन्छ। यही क्षणलाई ‘पवित्रारोहण’ भनिन्छ— जब महादेव नयाँ धागोमा, नयाँ स्वरूपमा अवतरित हुनुहुन्छ।

यसअघि भगवान्लाई पञ्चगव्यले स्नान गराइन्छ। शिव र शक्तिलाई सँगसँगै पवित्र बनाउने यो प्रक्रिया वैदिक र तान्त्रिक परम्पराको सुन्दर संगम हो।

पवित्रारोहणसँग एउटा रोचक जनश्रुति पनि गाँसिएको छ। स्थानीय विश्वासअनुसार यही अवसरमा भगवान् शिव गोसाइँकुण्ड प्रस्थान गर्नुहुन्छ र जनै पूर्णिमाको दिन पुनः पशुपति फर्कनुहुन्छ।

यही कारण गोसाइँकुण्ड पुगेका हजारौँ तीर्थयात्री जनै पूर्णिमाकै दिन फर्कने परम्परा रहेको बताइन्छ। धार्मिक आस्था र लोकविश्वासको यो सम्बन्धले पर्वलाई अझ रहस्यमय र आकर्षक बनाएको छ।

पुका केवल धागो होइन। यो एउटा जीवित प्रतीक हो— शुद्धता, समर्पण, तान्त्रिक दर्शन र सामुदायिक उत्तरदायित्वको प्रतीक। नौ सूत्र, बाह्र गाँठा, रक्तचन्दन, कपासको प्रयोग— प्रत्येक पक्षमा गहिरो धार्मिक अर्थ लुकेको छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यो परम्परा आजसम्म जीवित रहनुको कारण कुनै सरकारी योजना वा ठूलो प्रचार होइन। केही गुठीयार परिवारको निस्वार्थ समर्पण र पुस्तौँदेखिको जिम्मेवारीबोध हो। उनीहरूले मौन रूपमा जोगाइराखेको यो सम्पदा आज पनि पशुपति क्षेत्रको आत्माका रूपमा बाँचिरहेको छ।

पशुपतिनाथको पवित्रारोहण वा पुका छ्यागु केवल एउटा पर्व होइन। यो काठमाडौं उपत्यकाको जीवित इतिहास हो, जहाँ गुठी परम्परा, स्थानीय सीप, धार्मिक दर्शन र सामुदायिक एकता एउटै धागोमा गाँसिएका छन्।
हरेक वर्ष, पुरानै काठको ताँतमा बुनेको धागोबाट महादेवका लागि नयाँ वस्त्र तयार हुन्छ। समय बदलिन्छ, पुस्ता बदलिन्छन्, तर आस्था बदलिँदैन। त्यसैले आज पनि पशुपतिनाथको गर्भगृहमा नयाँ धागो चढ्नेबित्तिकै उपत्यकाको हजारौँ वर्ष पुरानो सांस्कृतिक स्मृति फेरि एकपटक जीवित हुन्छ।

सायद यही कारणले ‘पुका छ्यागु’ केवल एउटा अनुष्ठान होइन— धागोमा गाँसिएको नेपाली सभ्यता र श्रद्धाको अमर कथा हो।