आँसुबाट मुस्कानसम्मको यात्रा : प्रणवानन्द आश्रमको कथा

काठमाडौं।जीवनमा सबै बालबालिकाले समान अवसर पाउँदैनन्। कोही आमाबुबाको माया, शिक्षा र सुरक्षित भविष्यको साथमा हुर्किरहेका हुन्छन् भने कोही अभाव, पीडा र अनिश्चिततासँग संघर्ष गरिरहेका हुन्छन्। तर काठमाडौंको कुमारीगालस्थित एउटा आश्रमले यस्ता सयौँ बालबालिकाको जीवनमा आशाको उज्यालो छर्दै आएको छ। त्यो हो— प्रणवानन्द आश्रम तथा विद्या मन्दिर।

पाशुपत क्षेत्रको गुह्येश्वरी मन्दिर नजिकै रहेको यो आश्रममा प्रवेश गर्ने धेरै बालबालिकाको विगत पीडादायी हुन्छ। कसैले आमाबुबा गुमाएका छन्, कसैलाई आर्थिक अभावले विद्यालयबाट टाढा बनाएको छ, त कसैले जीवनको सुरुआतमै असुरक्षा र उपेक्षा भोगेका छन्। तर यही आश्रमको आँगनमा पाइला टेकेपछि उनीहरूको जीवनले नयाँ मोड लिन थाल्छ।

वि.सं. २०५३ मा स्थापना भएको प्रणवानन्द आश्रमले विगत २८ वर्षदेखि असहाय, अभिभावकविहीन तथा आर्थिक रूपमा विपन्न बालबालिकालाई निःशुल्क शिक्षा, आवास, भोजन र संस्कार प्रदान गर्दै आएको छ। ‘निःशुल्क शिक्षा र मानवसेवामा समर्पित’ भन्ने मूल नारालाई आत्मसात् गरेको यो संस्था आज धेरैका लागि आशाको केन्द्र बनेको छ।

हाल आश्रममा ६५ जना बालबालिका पूर्ण रूपमा आवासीय सुविधासहित बसोबास गर्दै अध्ययन गरिरहेका छन्। उनीहरूका लागि आवश्यक भोजन, लत्ताकपडा, स्वास्थ्य उपचार, शैक्षिक सामग्री तथा अन्य दैनिक आवश्यकताको सम्पूर्ण व्यवस्था आश्रमले नै मिलाउने गरेको छ। विद्यालयमा भने नर्सरीदेखि कक्षा ७ सम्म दुई सयभन्दा बढी विद्यार्थी अध्ययनरत छन्।

यहाँ शिक्षा केवल किताब र परीक्षामा सीमित छैन। नैतिक शिक्षा, अनुशासन, आध्यात्मिक मूल्य, व्यवहारिक ज्ञान र मानवीय संस्कारलाई पनि उत्तिकै महत्व दिइन्छ। त्यसैले आश्रमका विद्यार्थीहरू केवल शैक्षिक रूपमा मात्र होइन, चरित्र र व्यवहारका हिसाबले पनि सक्षम नागरिक बन्ने दिशामा अघि बढिरहेका छन्।

आश्रमको वातावरणमा एउटा विशेष कुरा महसुस गर्न सकिन्छ—यहाँ बालबालिकाले आफूलाई एक्लो ठान्दैनन्। एउटै परिवारको सदस्यझैँ उनीहरू सँगै पढ्छन्, खेल्छन्, भोजन गर्छन् र भविष्यका सपना बुन्छन्। अभिभावकको माया गुमाएका ती बालबालिकाका लागि आश्रम नै घर बनेको छ, गुरुजनहरू अभिभावक बनेका छन् र साथीहरू परिवार बनेका छन्।

हालै आश्रममा आयोजित एक कार्यक्रममा विभिन्न क्षेत्रका सहयोगीहरू सहभागी भए। स्वर्गीय प्रदीप पुरीको वार्षिक पुण्यतिथिको अवसरमा बानेश्वर निवासी मितु अधिकारी परिवारसहित आश्रम पुगेर विद्यार्थीहरूलाई भोजन गराउनुका साथै आर्थिक सहयोग गर्नुभयो। वरिष्ठ कलाकार तथा सञ्चालिका विष्णुमाया पौडेलको पनि कार्यक्रममा उपस्थिति थियो। सो अवसरमा आश्रमका गुरु तथा बटुकहरूले वैदिक विधिअनुसार प्रार्थना गर्दै दिवंगत आत्माको चिरशान्तिको कामना गरेका थिए।

त्यसैगरी ८६ वर्षीय मेघप्रसाद सत्याल परिवारसहित आश्रम पुगेर बालबालिकाका लागि भोजनको व्यवस्था गर्नुभयो। अभिभावकविहीन बालबालिकासँगै बसेर भोजन गराउँदा आफूले जीवनकै ठूलो आत्मिक सन्तुष्टि प्राप्त गरेको उहाँले बताउनुभयो।

रामेछापकी गीता पौडेलले छोरीसहित आश्रममा पुगेर विद्यार्थीहरूलाई शैक्षिक सामग्री हस्तान्तरण गर्नुभयो। उहाँले आश्रमको अनुशासित वातावरण र सेवामूलक कार्यको प्रशंसा गर्दै यस्ता बालबालिकाको भविष्य निर्माणमा सानो योगदान दिन पाउँदा गर्व लागेको बताउनुभयो।

यस्ता कार्यक्रमले केवल सहयोग मात्र जुटाउँदैनन्, समाजमा मानवता, सेवाभाव र सामाजिक उत्तरदायित्वको सन्देश पनि फैलाउँछन्। विभिन्न विद्यालयका विद्यार्थीहरू पनि आश्रम पुगेर बालबालिकासँग अन्तरक्रिया गर्ने, सामूहिक भोजन गर्ने र सहयोग गर्ने कार्यमा सहभागी हुने गरेका छन्। यसले नयाँ पुस्तामा संवेदनशीलता र सेवाको भावना विकास गर्न मद्दत गरिरहेको छ।

आश्रमले आगामी दिनमा आवासीय विद्यार्थीको संख्या ६५ बाट १०० पुर्‍याउने लक्ष्य राखेको छ। थप भवन निर्माण, पुस्तकालय विस्तार, खेलमैदान विकास तथा प्राविधिक शिक्षा सञ्चालन गर्ने योजना पनि अघि बढाइएको छ। साथै कक्षा १२ हुँदै स्नातक तहसम्म निःशुल्क शिक्षा उपलब्ध गराउने दीर्घकालीन लक्ष्य समेत संस्थाले तय गरेको छ।

आजको समाजमा धेरै बालबालिका अवसरको अभावमा आफ्ना सपना पूरा गर्न संघर्ष गरिरहेका छन्। तर प्रणवानन्द आश्रमले देखाएको उदाहरणले प्रमाणित गर्छ—सही अवसर, माया र मार्गदर्शन पाएपछि कुनै पनि बालबालिकाको भविष्य उज्यालो बन्न सक्छ।
यहाँ आउने धेरै बालबालिकाको आँखामा सुरुमा आँसु हुन्छ, तर समयसँगै त्यही आँसु मुस्कानमा बदलिन्छ। अभाव, पीडा र निराशाबाट सुरु भएको उनीहरूको यात्रा आशा, आत्मविश्वास र सफलताको दिशामा अघि बढ्छ। त्यसैले प्रणवानन्द आश्रम केवल एउटा आश्रम होइन, सयौँ बालबालिकाको जीवनमा नयाँ अध्याय लेखिरहेको मानवताको घर हो—जहाँ साँच्चै आँसुबाट मुस्कानसम्मको यात्रा सम्भव भइरहेको छ।