छोरी रोएर जान्छिन्, लक्ष्मी बसिरहन्छिन्: नेवारी दुलही बिदाइको गहिरो दर्शन

पशुपति देवपतन।नेवारी समाजको विवाह संस्कार केवल दुई व्यक्तिको मिलन मात्र होइन, यो धार्मिक, सांस्कृतिक र दार्शनिक विश्वाससँग गाँसिएको गहिरो प्रक्रिया हो। नेवारी परम्परामा दुलहीको बिदाइ—विशेषतः रोएर बिदाइ हुनु—एक संवेदनशील र अर्थपूर्ण संस्कार मानिन्छ। बाह्य दृष्टिले यो केवल भावनात्मक विदाई जस्तो देखिए पनि, यसको वास्तविक अर्थ घरको लक्ष्मी सुरक्षित राख्ने, कुलको समृद्धि सुनिश्चित गर्ने र सामाजिक–सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिने प्रक्रियासँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ।

नेवारी समाजमा छोरीलाई घरको लक्ष्मीको रूपमा मानिन्छ। उनी केवल परिवारको सदस्य मात्र होइनन्; उनी घरको समृद्धि, सौभाग्य र कुलको प्रतीक हुन्। विवाहको समयमा माइतीघरबाट बिदाइ हुने छोरीले घरको सम्पूर्ण लक्ष्मी लिएर जाने विश्वास छ। यदि छोरी नरोईकन जाने हो भने, यसलाई “घरको लक्ष्मी बाहिर गएको” संकेत मानिन्छ र “कुल क्षय” अर्थात् घरको समृद्धिमा ह्रास हुने खतरा उत्पन्न हुन्छ।
 त्यसैले नेवारी परम्परामा दुलहीको रोदन अनिवार्य मानिन्छ।
दुलहीको रोदन केवल भावनात्मक प्रतिक्रिया मात्र होइन; यो एक धार्मिक–तान्त्रिक प्रक्रिया हो। दुलही रोएर बिदा हुँदा, उनले आफ्नो शक्ति, समृद्धि र सौभाग्यको केही अंश माइतीघरमा छोड्छिन्। यसरी शरीर बाहिर गए पनि घरको लक्ष्मी सुरक्षित रहन्छ। यही कारणले बिदाइको बेला अग्रजहरूले दुलहीलाई रुन प्रोत्साहन गर्ने चलन छ, जसलाई नेवारी भाषामा ‘अनमाउने’ भनिन्छ। अनमाउने केवल सामाजिक दबाब होइन, यो कुलको सुरक्षा र समृद्धि सुनिश्चित गर्ने संस्कार हो।

नेवारी विवाहमा दुलही बिदाइको समय अत्यन्तै संवेदनशील मानिन्छ। परम्परागत रूपमा मध्यदिन (१२ बजे) अगाडि दुलहीलाई घरबाट बाहिर पठाइँदैन। दुलही लिन जाने चलन प्रायः मध्यरातपछि, कुखुरा कराउनुअघि हुन्छ। विश्वास अनुसार, मध्यरातपछि लक्ष्मीको वास घरमा हुँदैन। यस समयमा बिदाइ गर्दा घरको लक्ष्मी सुरक्षित रहन्छ र समृद्धि कायम रहन्छ। आधुनिक समयमा सुविधा, यातायात र ब्यान्डबाजाको कारण दिउँसो दुलही लैजाने चलन बढेको भए पनि, परम्परागत दृष्टिले यसलाई अशुभ मानिन्छ।

नेवारी समाजमा दुलहीको विदाई केवल व्यक्तिगत घटना होइन। यसमा सामाजिक संरचना, कुलको सुरक्षा र धार्मिक विश्वास समावेश छन्। विवाहको बेला दुलहीको रोदन, माइतीघरमा लक्ष्मीको वास कायम राख्ने माध्यमको रूपमा कार्य गर्छ। यो संस्कारले नयाँ पुस्तालाई परम्परा, धार्मिक चेतना र महिला सम्मानका मूल्य सिकाउँछ।

भक्तपुरको नवदुर्गा जात्रा नेवारी समाजको सांस्कृतिक–धार्मिक विश्वासको जीवन्त प्रतिनिधि हो। नवदुर्गा नृत्यले दुलही बिदाइको गहिरो दर्शनलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। नृत्यमा भैरव र बालकुमारी (नवदुर्गाकी म्याम्चा) बीचको दृश्य विशेष मार्मिक छ। भैरवले सबैलाई प्रसाद बाँड्छन् तर बालकुमारीलाई बिर्सिन्छन्। यसले बालकुमारीलाई भावविभोर बनाउँछ—“सबैलाई बाँडियो, मलाई बिर्सियो” भन्ने पीडा प्रकट हुन्छ।

यो दृश्य नेवारी समाजको मान्यतासँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ—चेलीबेटीलाई बिदाइ गर्दा रुनैपर्छ। यदि दुलही नरोइन् भने, त्यसलाई अशुभ मानिन्छ। नवदुर्गा नृत्यले यही सामाजिक–धार्मिक विश्वासलाई भावनात्मक र कलात्मक रूपमा उजागर गर्छ।

नवदुर्गा नृत्यमा श्वेत भैरव, बालकुमारी, सिम्ह (सिम्बा) र धुम्बा (दुम्बा) पात्रहरू केवल देवी–देवता होइनन्। उनीहरू मानवीय स्वभाव, जिम्मेवारी र सहकार्यको प्रतीक पनि हुन्। श्वेत भैरवको पेट दुख्ने घटना, इन्द्राणीको उपचार पछि बालकुमारीसँग नृत्य गर्नु, अनि सिम्ह र धुम्बासँग लुगा धोइदिन आग्रह गर्नु—यी दृश्यले जीवनको पीडा, उपचार र उल्लास देखाउँछ। चञ्चल छोराहरूले सहयोग नगर्दा श्वेत भैरव आफैं लुगा धोएर जिम्मेवारी पूरा गर्छन्।

यो खण्डले मानवीय चञ्चलता, निराशा र अन्ततः आत्मनिर्भरताको दर्शन प्रस्तुत गर्दछ। नवदुर्गा नृत्य केवल धार्मिक उत्सव होइन, यो जीवनदर्शन र मानवीय मूल्यको प्रतिक पनि हो।

नेवारी विवाह संस्कारमा बालबालिकाका पात्रहरू विशेष महत्त्व राख्छन्। नवदुर्गा नृत्यमा चारजना बालबालिका कलाकारहरू हुन्छन्: सिम्ह, धुम्बा, बालकुमारी र श्वेत भैरव। उनीहरूले नृत्यका दौरान विभिन्न तान्त्रिक र कलात्मक गतिविधिहरू प्रस्तुत गर्छन्। यसले केवल मनोरञ्जन होइन, सांस्कृतिक शिक्षा र परम्पराको निरन्तरता सुनिश्चित गर्छ।

भक्तपुरको नवदुर्गा जात्रामा वनमाला समुदायको योगदान अति महत्वपूर्ण छ। उनीहरू नवदुर्गा नृत्यका संरक्षक हुन्। ‘वनमाला’ शब्दको शाब्दिक अर्थ वन (जंगल) र माला (फूल) हो। वनमाला' शब्दको शाब्दिक अर्थ  नेपाल भाषा मा 'वन' भनेको जंगल र 'माला'  अर्थ खोजेर भन्ने बुझिन्छ।        परम्परागत रूपमा वनमालाले वनबाट फूल, वनस्पति र जडीबुटी संकलन गर्ने र नवदुर्गा देवीका लागि सामग्री जुटाउने काम गर्थे। यसले प्रकृति, देवी र मानवबीचको घनिष्ठ सम्बन्धलाई उजागर गर्छ।

वनमाला समुदायले पुस्तौँदेखि नवदुर्गा जात्रालाई सञ्चालन गर्दै आएको छ। उनीहरूको योगदानले नृत्यलाई पारंपरिक, तान्त्रिक र सांस्कृतिक रुपमा सुरक्षित राख्न मद्दत गर्दछ। यसले समाजलाई परम्परा र पहिचानसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण शिक्षा दिन्छ।

आजकल आधुनिकताका कारण विवाहमा सजावट, संगीत र सुविधा प्राथमिकता पाइरहेको छ। यसले परम्परागत बिदाइको समय र अभ्यासमा केही परिवर्तन ल्याएको छ। तर नेवारी समाजमा दुलहीको रोदन, बिदाइको समय र लक्ष्मीको वास अझै पनि गहिरो महत्व राख्छ। यो परम्परा केवल सांस्कृतिक प्रदर्शन मात्र होइन; सामाजिक संरचना, महिला सम्मान, धार्मिक विश्वास र पारिवारिक स्थायित्वसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ।

नेवारी समाजमा छोरीको बिदाइ केवल वियोग र भावनात्मक क्षण होइन। यो कुलको सुरक्षा, लक्ष्मीको वास र सामाजिक–सांस्कृतिक संरचनाको अभिव्यक्ति हो। नवदुर्गा नृत्य, श्वेत भैरव र बालकुमारीको कथा, वनमाला समुदायको संरक्षकत्व—सबै यी घटकहरूले छोरीको बिदाइलाई केवल व्यक्तिगत घटना होइन, सम्पूर्ण समुदायको सांस्कृतिक–धार्मिक घटनामा परिणत गर्छ।
छोरीले माइतीघर छोड्दा रोएर जानु, घरको लक्ष्मी सुरक्षित रहोस् भन्ने सम्पूर्ण समाजको विश्वास र दर्शनलाई जीवित राख्ने एक अत्यन्तै संवेदनशील र पवित्र प्रक्रिया हो। यसले नेवारी संस्कृतिमा महिलालाई सम्मान गर्ने, घरको समृद्धि कायम राख्ने र परम्परागत संस्कारको महत्व बुझाउने माध्यमको रूपमा भूमिका निर्वाह गर्दछ।

नेवारी विवाह संस्कारले सांस्कृतिक, सामाजिक र धार्मिक शिक्षा पनि दिन्छ। यसले नयाँ पुस्तालाई सिकाउँछ कि परिवारको सदस्य मात्र नभई, छोरी घरको समृद्धि र सौभाग्यको वाहक हुन्। यसले सामाजिक संरचना, धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक परम्पराको निरन्तरतामा योगदान पुर्‍याउँछ।

नवदुर्गा नृत्य, वनमाला समुदायको संरक्षकत्व, दुलहीको रोदन र बिदाइको समय—सबै यी घटकहरूले नेवारी संस्कृतिको गहिरो दर्शन र जीवन मूल्यलाई जीवित राख्ने काम गर्छन्। यसले केवल सांस्कृतिक प्रदर्शन मात्र होइन, मानवीय भाव, धार्मिक विश्वास र सामाजिक मूल्यको दिगो संरक्षण सुनिश्चित गर्छ।

यस प्रकार, नेवारी समाजमा दुलहीको रोएर बिदाइ हुनु केवल व्यक्तिगत घटना होइन, सम्पूर्ण समुदायको सांस्कृतिक, धार्मिक र सामाजिक मूल्यको अभिव्यक्ति हो। यसले छोरीलाई लक्ष्मीको रूपमा सम्मान गर्ने, घरको समृद्धि कायम राख्ने र पारिवारिक स्थायित्व सुनिश्चित गर्ने प्रक्रियालाई जीवन्त राख्छ।