तलेजु भवानीमा ‘धग: स्वाँ छ्याउ’: रहस्यमय तान्त्रिक परम्पराको जीवित कथा

पशुपति देवपत्तन।काठमाडौंको ऐतिहासिक धरोहर हनुमानढोका दरबार क्षेत्र (वसन्तपुर) भित्र अवस्थित तलेजु भवानी मन्दिर केवल एउटा धार्मिक स्थल मात्र होइन, यो शक्ति, तन्त्र र परम्पराको जीवित प्रतीक हो। शताब्दीयौँदेखि निरन्तर सञ्चालन हुँदै आएको यहाँको पूजा–पद्धति र अनुष्ठानहरूले नेवारी सभ्यता र संस्कृतिको गहिरो आध्यात्मिक पक्षलाई उजागर गर्छन्। यिनैमध्ये ‘धग: स्वाँ छ्याउ’ परम्परा विशेष रूपमा रहस्यमय, अनुशासित र अत्यन्तै मौलिक मानिन्छ।

नेपाल संवत् ११४६ चौलागा अष्टमीका दिन (वैशाख कृष्ण अष्टमी, चैत्र २७) मनाइने यो विशेष अनुष्ठान तलेजु भवानीप्रति समर्पित एक तान्त्रिक साधना हो। बाहिरबाट हेर्दा सामान्य पूजा जस्तो देखिए पनि यसको भित्री संरचना, नियम र प्रक्रिया अत्यन्तै सूक्ष्म र गहिरो आध्यात्मिक अर्थले भरिएको छ। यसले केवल देवीलाई प्रसन्न पार्ने उद्देश्य मात्र राख्दैन, बरु समय, प्रकृति र मानव चेतनाबीचको सम्बन्धलाई पुनःस्थापित गर्ने विश्वास पनि बोकेको छ।

‘धग: स्वाँ’ शब्द आफैंमा एउटा विशिष्ट अर्थ बोकेको छ। यो सामान्य फूल होइन, बरु जरा र माटोसहितको जीवित वनस्पति हो। यसलाई उखेलेर माला बनाउने वा टुक्रा पार्ने अनुमति छैन। परम्पराअनुसार, यो वनस्पति हरियो अवस्थामै, कोपिलाको रूपमा नै देवीलाई अर्पण गर्नुपर्छ।

 पूर्ण रूपमा फुलेको फूललाई यहाँ अयोग्य मानिन्छ। यसले एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ—जीवनको सबैभन्दा पवित्र अवस्था पूर्णता होइन, सम्भावना हो। अधुरोपनमै जीवनको सौन्दर्य र शक्ति निहित हुन्छ भन्ने दर्शन यसमा झल्किन्छ।

यो अभ्यासले प्रकृतिप्रति सम्मान र संवेदनशीलता झल्काउँछ। जरा सहितको वनस्पति चढाउनु भनेको केवल फूल अर्पण गर्नु होइन, सम्पूर्ण जीवनचक्रलाई देवीसमक्ष समर्पण गर्नु हो। माटो, जरा र हरियोपन—यी सबै तत्वहरूले पृथ्वी, ऊर्जा र जीवनको निरन्तरतालाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। यसरी हेर्दा ‘धग: स्वाँ छ्याउ’ केवल धार्मिक अनुष्ठान नभई प्रकृति र मानवबीचको गहिरो संवाद हो।

यस अनुष्ठानको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको ३६५ वटा ‘धग: स्वाँ’ अर्पण गर्नु हो। वर्षका प्रत्येक दिनको प्रतिनिधित्व गर्ने गरी ३६५ वटा वनस्पति देवीलाई चढाइन्छ। यो संख्या केवल गणना मात्र होइन, समयको चक्रको प्रतीक हो। प्रत्येक दिनको ऊर्जा, सम्भावना र चुनौतीलाई देवीसमक्ष समर्पण गर्दै वर्षभरको सुरक्षा र समृद्धिको कामना गरिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार, यसरी ३६५ वटा ‘धग: स्वाँ’ अर्पण गर्दा राज्यमा शान्ति कायम रहन्छ, जनताको जीवनमा समृद्धि आउँछ र अनिष्ट शक्तिहरू टर्छन्।

पूजाको प्रक्रिया अत्यन्तै अनुशासित र तान्त्रिक विधिअनुसार सञ्चालन हुन्छ। कर्माचार्य पुजारीहरूको विशेष भूमिका यसमा देखिन्छ। उद्धव कर्माचार्य, पुरुषोत्तम कर्माचार्य र दिनेश कर्माचार्यजस्ता पुजारीहरूले दैनिक नित्य पूजा सम्पन्न गरेपछि मात्रै यस विशेष अनुष्ठानको प्रारम्भ हुन्छ। तान्त्रिक विधिमा प्रत्येक क्रिया, मन्त्र र सामग्रीको निश्चित अर्थ र उद्देश्य हुन्छ। यहाँ कुनै पनि कुरा संयोगवश हुँदैन—सबै कुरा नियोजित र गहिरो आध्यात्मिक सिद्धान्तमा आधारित हुन्छ।

तन्त्रलाई प्रायः रहस्यमय र गोप्य विधिको रूपमा बुझिन्छ, र तलेजु भवानीको पूजा यसबाट अलग छैन। यहाँ तन्त्र केवल मन्त्र जप्ने प्रक्रिया होइन, ऊर्जा व्यवस्थापनको एक सशक्त माध्यम हो। पुजारीहरूले विशेष ध्यान, मन्त्र र क्रियाहरू मार्फत देवीसँग आध्यात्मिक सम्बन्ध स्थापित गर्ने प्रयास गर्छन्। यसले साधकलाई केवल बाह्य पूजा नभई आन्तरिक शुद्धता र चेतनाको उच्च स्तरमा पुर्‍याउने विश्वास गरिन्छ।

अनुष्ठानको अन्त्यमा ‘त्रिबली’ दिने परम्परा रहेको छ। हाँस, बोका र राँगाको बलि दिइने यो प्रक्रिया आधुनिक दृष्टिकोणबाट विवादास्पद देखिन सक्छ, तर तान्त्रिक परम्परामा यसको विशेष महत्व छ। यसलाई शक्ति सन्तुलन र साधनाको पूर्णताको प्रतीक मानिन्छ। बलिदानको माध्यमबाट नकारात्मक ऊर्जा हटाउने र सकारात्मक शक्ति आह्वान गर्ने विश्वास यससँग जोडिएको छ। यो अभ्यासले परम्परा र आधुनिक सोचबीचको अन्तरलाई पनि स्पष्ट रूपमा देखाउँछ।

‘धग: स्वाँ छ्याउ’ परम्पराको जरा मल्लकालसम्म पुग्छ। मल्ल राजाहरूले तलेजु भवानीलाई आफ्नो कुलदेवीको रूपमा पूजा गर्थे र राज्यको सुरक्षाका लागि विभिन्न तान्त्रिक अनुष्ठानहरू सञ्चालन गर्थे। त्यसबेलादेखि नै यो परम्परा निरन्तर रूपमा चल्दै आएको हो। समय परिवर्तनसँगै समाज, राजनीति र जीवनशैलीमा धेरै परिवर्तन आए पनि यस परम्पराले आफ्नो मौलिकता र गरिमा जोगाएर राखेको छ।

आजको आधुनिक युगमा, जहाँ प्रविधि र वैज्ञानिक सोचले जीवनलाई प्रभावित गरिरहेको छ, यस्ता परम्पराहरू अझै पनि जीवित रहनु आफैंमा एक आश्चर्यजनक कुरा हो। यसले देखाउँछ कि संस्कृतिको जरा कति गहिरो हुन्छ र आस्थाको शक्ति कति बलियो हुन्छ। ‘धग: स्वाँ छ्याउ’ केवल एउटा धार्मिक कार्यक्रम होइन—यो हाम्रो पहिचान, इतिहास र आध्यात्मिक विरासतको महत्वपूर्ण अंश हो।
यस अनुष्ठानले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्ध केवल उपयोगमा सीमित हुनु हुँदैन, यो सम्मान, सन्तुलन र सहअस्तित्वमा आधारित हुनुपर्छ। जरा सहितको वनस्पति अर्पण गर्ने परम्पराले हामीलाई पृथ्वीप्रतिको जिम्मेवारीको स्मरण गराउँछ। साथै, ३६५ वटा फूलको अवधारणाले समयको मूल्य र प्रत्येक दिनको महत्वलाई उजागर गर्छ।

अन्ततः, तलेजु भवानी मन्दिर मा सम्पन्न हुने ‘धग: स्वाँ छ्याउ’ परम्परा केवल अतीतको सम्झना होइन, यो वर्तमानमा जीवित रहेको एक अद्भुत सांस्कृतिक अभ्यास हो। यसले हाम्रो समाजलाई आफ्नो जरा सम्झन, परम्परालाई सम्मान गर्न र प्रकृतिसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम राख्न प्रेरित गर्छ। काठमाडौंको मुटुमा धड्किरहेको यो रहस्यमय परम्पराले प्रमाणित गर्छ—हाम्रो संस्कृति केवल इतिहासमा सीमित छैन, यो आज पनि जीवित, सक्रिय र गहिरो रूपमा अनुभूत हुने वास्तविकता हो।