पशुपतिनाथको ‘छाया दर्शन’ र ‘तिकिन्छा द्य’: रानी भव लक्ष्मीको संकल्पदेखि आजसम्म जीवित रहस्यमय परम्परा

पशुपति देवपतन।पशुपतिनाथको ‘छाया दर्शन’, ‘तिकिन्छा द्य’ को रहस्य र सुवर्णपुरकी रानी भव लक्ष्मीको ऐतिहासिक संकल्प आजको यो पावन दिनसँग गहिरो रूपमा गाँसिएको छ।

 नेपाल संवत् ११४६ सिल्लाथ्व चतुर्दशी, अर्थात् माघ शुक्ल चतुर्दशी, पशुपति क्षेत्र र समग्र काठमाडौँ उपत्यकाको सांस्कृतिक इतिहासमा स्वर्ण अक्षरले लेखिने दिन हो। यही दिन प्रत्येक वर्ष ‘तिकिन्छा जात्रा’ र ‘छाया दर्शन’ सम्पन्न हुने परम्परा रहँदै आएको छ, जुन नेपालको मौलिक धार्मिक, तान्त्रिक र ऐतिहासिक चेतनाको अनुपम उदाहरण हो।

हिउँद ओरालो लाग्दै गर्दा सूर्य उत्तरायणतर्फ उन्मुख भई दिन लामा र न्याना हुन थालेको संकेतसँगै विश्वकै आराध्यदेव पशुपतिनाथ मन्दिरमा एक गम्भीर र रहस्यमयी धार्मिक घटना सम्पन्न हुन्छ। स्वस्थानी व्रत समापनको पूर्वसन्ध्यामा पर्ने माघ शुक्ल चतुर्दशीका दिन पशुपतिनाथको दक्षिणमुख ‘अघोर’ को छायालाई जलमा प्रतिविम्बित गराई दर्शन गराइने ‘छाया दर्शन’ पर्व विज्ञान, अध्यात्म र परम्पराको अद्भुत संगम हो।

पशुपतिनाथका पाँच मुखमध्ये दक्षिणतर्फको मुख ‘अघोर’ स्वरूप हो, जसलाई संहार, शक्ति र प्रचण्ड ऊर्जाको प्रतीक मानिन्छ। शास्त्र र जनश्रुतिअनुसार अघोर मुखको तेज यति प्रखर हुन्छ कि सामान्य मानव चक्षुले त्यसलाई सिधै अवलोकन गर्न सक्दैन। वास्तुशास्त्रमा पनि पशुपतिको दक्षिण दिशालाई यम र संहारको दिशा मानिने भएकाले त्यहाँको ऊर्जा अत्यन्त गहन र भारी मानिन्छ। यही कारणले भगवानको त्यो दिव्य स्वरूपलाई प्रत्यक्ष होइन, जलमा छायाका रूपमा दर्शन गराउने परम्परा बसालिएको हो।

यो विधि आधुनिक विज्ञानसँग पनि मेल खान्छ। जसरी हामी सूर्यको कडा तेजलाई सिधै नहेरी पानी वा ऐनाको माध्यमबाट परावर्तनका रूपमा हेर्छौँ, त्यसरी नै जलतत्त्वले अग्निसमान तेजस्वी ऊर्जालाई शितल र सौम्य बनाइ भक्तजनका लागि दर्शनयोग्य बनाउँछ। त्यसैले ‘छाया दर्शन’ लाई एक प्रकारको आध्यात्मिक ‘सेफ्टी फिल्टर’ का रूपमा लिइन्छ।
यो परम्पराको ऐतिहासिक जरो प्राचीन सुवर्णपुरकी रानी भव लक्ष्मीसँग जोडिएको छ। उनले देवाधिदेव पशुपतिनाथको शिरमा कुसुम फूलको मुकुट अर्पण गर्ने संकल्प गरेकी थिइन्। नेपाल भाषामा ‘तिकिन्छा’ भनिने कुसुम (Carthamus tinctorius) फूलबाट बनाइने यो मुकुट पगरी आकारको हुन्छ। यही परम्पराबाट ‘तिकिन्छा जात्रा’ को सुरुवात भएको मानिन्छ।

तिकिन्छा केवल फूलको सजावट मात्र होइन, यो एक विशिष्ट शिल्पकला हो। तीन तहको गोलाकार गुम्बज आकारमा बनाइने तिकिन्छा बाँसबाट होइन, ‘वेतः’ बाट निर्माण गरिन्छ। वेतको संरचनामाथि सुती कपडा बेरेर प्राकृतिक रङ प्रयोग गरी विभिन्न आकृति बनाइन्छ, जसले यसलाई बलियो, चिल्लो र आकर्षक बनाउँछ। पहिले-पहिले ‘बारा बिस्केट नाइके’ को घरमा बनाएर टोलबासीलाई बाँड्ने चलन थियो, तर समयसँगै यो परम्परा लोप हुँदै गएको छ।

रानी भव लक्ष्मीले यस पर्वलाई स्थायित्व दिन नवरत्न जडित हिरा, मणि र पन्नाको पत्तुका तथा नेत्र अर्पण गर्नुका साथै जात्रा सञ्चालनका लागि जग्गा समेत दान दिएको इतिहास छ। यसले यो परम्परा धार्मिक मात्र नभई राजकीय संरक्षणमा विकसित संस्कृतिक अभियान भएको स्पष्ट पार्छ।
माघ शुक्ल चतुर्दशीका दिन बाजागाजासहित नगर परिक्रमा गराई तिकिन्छा अर्पण गरिन्छ र अन्ततः पशुपतिनाथको शिरमा विराजमान गराइन्छ। स्थानीय नेवाः समुदायले यस स्वरूपलाई ‘तिकिन्छा द्य’ का रूपमा पूजा गर्छन्। यसले शिवलिङ्गको पिँधको ऊर्जालाई ‘छाया’ अर्थात् शून्यका रूपमा र शिरको ऊर्जालाई ‘प्रतिमा’ अर्थात् पूर्णताका रूपमा दर्शन गराउँदै हिन्दू र बौद्ध दर्शनबीच सेतुको काम गर्छ। धेरै श्रद्धालुहरूले यसलाई ‘पद्मपाणि लोकेश्वर’ को स्वरूपका रूपमा पनि आराधना गर्ने परम्परा छ, जसले काठमाडौँ उपत्यकाको धार्मिक सहिष्णुतालाई उजागर गर्छ।

छाया दर्शन पशुपति मन्दिरको दक्षिणपट्टिको ‘मझेरी’ मा गरिन्छ। यही स्थानमा मासिक भण्डारीहरूको पालो फेरिन्छ र गरगहना राखिन्छ। जल भरिएको सो स्थानमा दिउँसोदेखि साँझको आरती अघिसम्म भगवानको प्रतिविम्ब हेर्न पाइन्छ। यही छाया दर्शनको ठीक छ महिनापछि ‘पवित्रारोपण’ सम्पन्न हुने गर्दछ, जसले समय, ऋतु र ब्रह्माण्डीय चक्रबीचको सन्तुलनलाई जनाउँछ।

पशुपतिनाथको छाया दर्शन र तिकिन्छा जात्रा केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र होइनन्; यी वनस्पति विज्ञान, खगोल विज्ञान, तान्त्रिक साधना र राजकीय इतिहासका जीवन्त प्रमाण हुन्। वेतबाट तिकिन्छा बनाउने शिल्पकला हराउँदै जानु गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ।

पानीमा देखिने त्यो दिव्य छायाले हामीलाई एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ—ईश्वरको शक्ति अपार छ, तर त्यसलाई अनुभूति गर्न कहिलेकाहीँ आफ्नो दृष्टिकोण बदल्नुपर्छ। सुवर्णपुरकी रानी भव लक्ष्मीको संकल्प, कुसुम फूलको रङ र वेतको शिल्प आज पनि पशुपतिनाथको मझेरीमा जलको छायाका रूपमा जीवित छन्। यस मौलिक परम्पराको संरक्षण गर्नु राज्य, समुदाय र प्रत्येक नागरिकको साझा दायित्व हो।

यो आलेख स्थानीय जनश्रुति, संस्कृतविद्हरूका अनुसन्धान तथा पशुपति क्षेत्रभित्र प्रचलित गुप्त पूजा पद्धतिमा आधारित छ।