३६५ बिरुवाको रहस्यमय अर्पण: पशुपतिनाथको दमनारोहण पर्वको गहिरो दर्शन

पशुपति देवपत्तन।काठमाडौं उपत्यकाको धार्मिक र सांस्कृतिक चेतनाको केन्द्रका रूपमा रहेको पशुपतिनाथ मन्दिर मा मनाइने दमनारोहण अर्थात् धगस्वा छ्यागु पर्व नेपाली सनातन परम्पराको अत्यन्त गहिरो, प्रतीकात्मक र दार्शनिक पर्व हो। यो पर्व केवल पूजा विधि होइन, प्रकृति, समय र ईश्वरबीचको अनन्त सम्बन्धलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने आध्यात्मिक अभ्यास हो। वैशाख शुक्ल अष्टमीका दिन मनाइने यो पर्वले वर्षका ३६५ दिनलाई प्रतीकात्मक रूपमा समेट्दै जीवन, कर्म र चेतनाको निरन्तर प्रवाहलाई उजागर गर्छ।

यस पर्वको सबैभन्दा विशेष र रहस्यमय पक्ष ३६५ वटा दमन (धग:स्वा) बिरुवाको अर्पण हो। यी बिरुवाहरू केवल वनस्पति होइनन्, प्रत्येक बिरुवाले वर्षको एक दिनलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। यसरी सम्पूर्ण वर्ष भगवान पशुपतिनाथको सेवा र प्रकृतिसँगको सम्बन्धमा समर्पित भएको प्रतीकात्मक दर्शन प्रस्तुत गरिन्छ। यो परम्पराले समयलाई केवल गणना होइन, पवित्र चक्रका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण विकास गर्छ।

दमन पुष्पको उत्पत्तिसँग जोडिएको पौराणिक कथा अत्यन्त गहिरो छ। मान्यता अनुसार कामदेव भगवान शिवको तेस्रो नेत्रबाट भष्म भएपछि उनको खरानीबाट यो सुगन्धित फूलको उत्पत्ति भएको हो। त्यसैले यसलाई प्रेम, आकर्षण र समर्पणको प्रतीक मानिन्छ। अर्को व्याख्याअनुसार भगवान बुद्धप्रति समर्पित देवपुत्रको धर्मचित्त नै दमन पुष्पका रूपमा प्रकट भएको हो। यस कारण यस फूललाई केवल वनस्पति होइन, “धर्मको सुगन्ध” फैलाउने आध्यात्मिक अस्तित्व मानिन्छ।

दमनारोहण पर्वको तयारी अत्यन्त व्यवस्थित र परम्परागत विधिमा आधारित हुन्छ। पर्व सुरु हुनुभन्दा दुई दिन अगाडि गुठी संस्थानले ३६५ वटा दमन बिरुवाहरू पशुपति अमालकोट कचहरीलाई बुझाउने परम्परा रहिआएको छ। यो प्रक्रिया केवल औपचारिकता होइन, गुठी परम्पराको निरन्तरता, जिम्मेवारी र सांस्कृतिक उत्तराधिकारको प्रतीक हो।

अष्टमीको बिहान ती बिरुवाहरू अमालकोट कचहरीबाट पशुपतिनाथका मूल भट्टलाई हस्तान्तरण गरिन्छ। त्यसपछि ती बिरुवाहरूलाई चाँदीको विशेष कोटामा राखिन्छ। चाँदीको कोटा केवल पात्र होइन, यो दिव्य ऊर्जा ग्रहण गर्ने माध्यम मानिन्छ। यसमा राखिएको दमन पुष्प र पूजा सामग्रीले भगवानको शृङ्गारको तयारी सुरु गर्छ।

मूल भट्टले चाँदीको कोटा बोकेर मन्दिर परिक्रमा गर्नुहुन्छ। यो यात्रा केवल धार्मिक औपचारिकता होइन, आत्मिक यात्रा हो। बाजागाजासहित सुरु हुने यो परिक्रमा जीवनको यात्रा जस्तै प्रतीकात्मक हुन्छ, जहाँ मानवले विभिन्न देवस्थलहरूको दर्शन गर्दै आफ्नो चेतनालाई शुद्ध गर्दै जान्छ। उन्मुक्त भैरव, नवग्रह, हनुमान, चन्देश्वरी र गणेशको दर्शन गर्दै यो यात्रा अघि बढ्छ। प्रत्येक देवस्थलले जीवनका विभिन्न पक्षहरू—शक्ति, भाग्य, बुद्धि, रक्षा र भक्ति—लाई प्रतिनिधित्व गर्छ।

यस यात्रामा आशागुर्जुहरूको उपस्थिति अनिवार्य हुन्छ। उनीहरूले परम्पराको अनुशासन, सुरक्षा र विधिगत शुद्धता सुनिश्चित गर्छन्। यसले धार्मिक अनुष्ठान केवल व्यक्तिगत होइन, सामूहिक चेतनाको अभ्यास हो भन्ने सन्देश दिन्छ।
परिक्रमा पूरा भएपछि मूल भट्ट पुनः मन्दिरभित्र प्रवेश गर्नुहुन्छ र मुख्य पूजा प्रक्रिया सुरु हुन्छ। भगवानको पुरानो शृङ्गार हटाइन्छ र नयाँ नित्य पूजा प्रारम्भ हुन्छ। यस दिन विशेष रूपमा तीन चरणको कलश पूजा गरिन्छ। बिहान, दिउँसो र अपराह्न गरी तीन समयको पूजा प्रक्रियाले दिनभरको आध्यात्मिक ऊर्जा निर्माण गर्छ।

यस अवधिमा भगवानलाई पञ्चामृत—दूध, दही, घिउ, मह र चिनी—ले अभिषेक गरिन्छ। पञ्चामृत केवल पूजा सामग्री होइन, यो जीवनका पाँच प्रमुख तत्वहरूको प्रतीक हो। यसले सृष्टि, पोषण, शुद्धता र मिठासको समग्र दर्शन प्रस्तुत गर्छ। यस अभिषेकलाई आत्मिक शुद्धीकरण र चेतनाको जागरणको रूपमा लिइन्छ।

कलश पूजापछि दमनारोहण पर्वको सबैभन्दा गहिरो र रहस्यमय चरण सुरु हुन्छ—शृङ्गार विधि। चन्दनले भगवानको शिरमा श्रीयन्त्र कोरिन्छ। श्रीयन्त्रलाई ब्रह्माण्डीय संरचना, ऊर्जा प्रवाह र सृष्टिको गणितीय रूप मानिन्छ। यो केवल धार्मिक चिन्ह होइन, यो सम्पूर्ण अस्तित्वको ऊर्जा नक्सा हो।

श्रीयन्त्र कोरिएपछि सुगन्धित दमन पुष्प भगवानको शिरमा अर्पण गरिन्छ। यही क्षणलाई पर्वको आत्मा मानिन्छ। प्रकृति र ईश्वरको एकत्व, जीवन र चेतनाको मिलन यही अर्पणमा प्रकट हुन्छ। दमन पुष्पको सुगन्धले वातावरण मात्र होइन, भक्तहरूको मन पनि आध्यात्मिक रूपमा शुद्ध बनाउँछ।

शृङ्गार सम्पन्न भएपछि भगवानलाई बालभोग अर्पण गरिन्छ, जसमा फलफूल र मिठाई समावेश हुन्छ। त्यसपछि चामलको भोग र शङ्ख जल अर्पण गरिन्छ। केही समयका लागि मन्दिरको ढोका बन्द गरिन्छ, जसलाई दिव्य विश्रामको क्षण मानिन्छ। यस अवधिमा विश्वास गरिन्छ कि भगवानले भक्तहरूको समर्पण ग्रहण गरिरहनु भएको हुन्छ।
साँझ पुनः मन्दिरको ढोका खोलिन्छ र भव्य आरती सम्पन्न हुन्छ। आरतीको समयमा शङ्ख, घण्टी, दीप र मन्त्रहरूको ध्वनिले सम्पूर्ण वातावरण गुञ्जिन्छ। हजारौं भक्तजनहरूको उपस्थिति, उनीहरूको श्रद्धा र भक्ति भावले सम्पूर्ण परिसरलाई दिव्य ऊर्जाले भरिदिन्छ। यो क्षण केवल पूजा होइन, सामूहिक आध्यात्मिक अनुभूति हो।

धगस्वा छ्यागु पर्व केवल धार्मिक परम्परा होइन, यो गुठी प्रणाली, वनस्पति संस्कृति, समय चेतना र आध्यात्मिक दर्शनको संगम हो। ३६५ बिरुवाको अर्पणले वर्षभरको जीवन चक्रलाई भगवानसँग जोड्छ। यसले मानिसलाई सिकाउँछ कि समय केवल बित्ने कुरा होइन, यो पवित्र जिम्मेवारी हो।

यस पर्वको दार्शनिक पक्ष अझ गहिरो छ। यसले प्रकृतिलाई पूजनीय शक्ति मान्छ, वनस्पतिलाई चेतनाको रूप मान्छ र समयलाई ईश्वरसँग जोडिएको चक्रका रूपमा व्याख्या गर्छ। प्रत्येक बिरुवा, प्रत्येक दिन र प्रत्येक पूजा मानव जीवनको गहिरो अर्थसँग जोडिएको छ।

यसरी पशुपतिनाथ मन्दिर मा मनाइने दमनारोहण पर्वले नेपाली संस्कृति केवल परम्परा मात्र होइन, जीवित दर्शन हो भन्ने कुरा स्पष्ट गर्छ। यो पर्वले प्रकृति र ईश्वर अलग होइनन्, एउटै अस्तित्वका दुई रूप हुन् भन्ने सनातन सत्यलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गर्छ।