चि पालु पर्व: पशुपति क्षेत्रको तान्त्रिक परम्परा र नेवाः सांस्कृतिक धरोहर

पशुपति देवपत्तन।काठमाडौँको पशुपति क्षेत्र प्राचीन कालदेखि नै धार्मिक, तान्त्रिक र सांस्कृतिक क्रियाकलापहरूको केन्द्र रहिआएको छ। यहाँको वातावरणले सदियौँदेखि शक्ति उपासना, तान्त्रिक विद्या र नेवाः सांस्कृतिक अभ्यासहरूको संरक्षण गर्दै आएको छ। यसै ऐतिहासिक र धार्मिक पृष्ठभूमिमा चि पालु जात्रा विशेष महत्व राख्छ। चैत्र कृष्ण प्रतिपदा (चिलागा पारु) का दिन सुरु हुने यो जात्रा नेवाः समुदायको धार्मिक र सांस्कृतिक पर्व हो, जुन आराध्यदेव पशुपतिनाथ र बछलेश्वरी मातासँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ।

यो पर्व केवल धार्मिक पूजा मात्र नभई सामाजिक एकता, पारिवारिक सद्भाव र प्राचीन गुठी प्रणालीको अनुपम उदाहरण पनि हो। जात्रामा भाग लिने गुठी, मन्दिर र समाजका सदस्यहरूले पर्वलाई पवित्र र अनुशासित बनाएर सञ्चालन गर्छन्। यसले नेवाः सांस्कृतिक जीवनको मूल भावलाई जीवन्त राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।

चि पालु पर्वको मुख्य आकर्षण ‘निमन्त्रणा पूजा’ हो। यस क्रममा पशुपति क्षेत्रका प्रमुख मन्दिरहरूबाट काठमाडौँका दस महाविद्या, अष्टमातृका र अन्य शक्तिपीठहरूलाई जात्रामा सहभागी हुन निमन्त्रणा दिइन्छ। विशेष गरेर बछलेश्वरी मातालाई महाशक्तिको स्रोत र दश महाविद्याहरूको जननी मानिन्छ। त्यसैले बछलेश्वरी मन्दिरमा पूजा सम्पन्न नभएसम्म अन्य कुनै गुठीले पूजा वा जात्रा सञ्चालन गर्न पाउँदैनन्। यस परम्पराले बछलेश्वरीको सर्वोच्चता र तान्त्रिक महत्त्व प्रमाणित गर्छ।

जात्राको समयरेखा स्पष्ट छ। पहिलो दिन (चि पालु) देवीदेवताहरूलाई तान्त्रिक विधिबाट निमन्त्रणा दिइन्छ। सातौँ दिन ‘दुदु च्यांँ च्यांँ’ जात्रा र परिक्रमा सुरु हुन्छ, र त्यसपछि शक्तिपीठहरूको भव्य खट जात्रा प्रदर्शन हुन्छ। प्रत्येक खटले आफ्नो गुठी र तन्त्रविद्यालाई जनसमुदायसँग साझा गर्छ, जसले धार्मिक र सांस्कृतिक चेतना दुवैको संरक्षण गर्दछ।

यस पर्वको सबैभन्दा बलियो पक्ष भनेको गुठी प्रणाली हो। सदियौँ पुरानो यो प्रणालीले धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक संरचनालाई सम्हाल्दै आएको छ। पशुपति क्षेत्रका सयौँ गुठीहरूले प्राचीन ज्ञान, कला र संस्कृतिलाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्दै आएका छन्। प्रमुख गुठीहरूमा बछलेश्वरी सिन्दुर, चन्दन र ध्वाँ गुठी, बज्रेश्वरी गुठी, आकाश भैरव गुठी, कोटेश्वरी गुठी, बाला दैत्य गुठी र क्वाटछे गुठी पर्छन्। यिनको सक्रिय सहभागिताले जात्रालाई व्यवस्थित र सफल बनाउँछ।

चि पालु पर्व केवल धार्मिक क्रियाकलापसम्म सीमित छैन। यसले सामाजिक अनुशासन र पारिवारिक सद्भावलाई पनि सुदृढ बनाउँछ। जात्रा -पर्वको अवधिभर बालबालिका र युवा वर्गलाई माइत वा अन्य ठाउँमा बस्न नदिने परम्परा, साथै जथाभावी खानपानमा नियन्त्रण राख्ने अभ्यासले समाजमा अनुशासन कायम राख्दछ। गुठी र समाजले सामूहिक रूपमा लागू गर्ने यी नियमहरूले समुदायमा आपसी समझदारी र सहयोगको भावना बलियो बनाउँछ।
चि पालु पर्वले नेवाः समुदायको पहिचान र सांस्कृतिक चेतनालाई जीवन्त राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ।

 आराध्यदेव पशुपतिनाथ र बछलेश्वरी माताको शक्ति-उपासना, गुठीहरूको सक्रिय सहभागिता र जात्रामा स्थानीय समुदायको योगदानले धर्म, संस्कृति र सामाजिक संरचनालाई मजबुत बनाएको छ।

आधुनिक समयमा पनि यस जात्राको महत्व कम भएको छैन। पर्यटन, आधुनिक जीवनशैली र प्रविधिको प्रभावले धेरै सांस्कृतिक परम्परामा कमी ल्याए पनि, बछलेश्वरी र पशुपतिनाथको पूजा र गुठी प्रणालीको सक्रियताले चि पालु जात्रालाई निरन्तरता दिएको छ। यसले केवल धार्मिक अभ्यासको संरक्षण मात्र गरेको छैन, समाजमा सांस्कृतिक चेतना र एकता पनि कायम राखेको छ।

यस पर्वले सांस्कृतिक, धार्मिक र सामाजिक तीनै तहमा योगदान पुर्‍याउँछ। यसले नेवाः परम्परा र तान्त्रिक अभ्यासको संरक्षण मात्र होइन, समुदायबीचको सम्मान र आपसी सम्बन्धलाई पनि प्रगाढ बनाउँछ। गुठी प्रणालीको माध्यमबाट शिक्षाको हस्तान्तरण, पारिवारिक मूल्य र सामाजिक अनुशासन जस्ता तत्वहरू आगामी पुस्तासम्म पुर्‍याइन्छ।

चि पालु पर्व पशुपति क्षेत्रको तान्त्रिक परम्परा, नेवाः सांस्कृतिक सम्पदा र सामाजिक अनुशासनको अनुपम उदाहरण हो। आराध्यदेव पशुपतिनाथ र बछलेश्वरी माताको शक्ति उपासना, गुठीहरूको सक्रिय भूमिका र समुदायको सहभागिताले यो जात्रालाई आजसम्म जीवित राखेको छ। आधुनिक समयमा यसको निरन्तरता नेपाली संस्कृति र कला संरक्षणको लागि गर्वको विषय बनेको छ।