महाभारत र आधुनिक प्रजनन विज्ञान: प्राचीन 'नियोग' देखि 'आईभीएफ' सम्मको यात्रा

पशुपति देवपतन-नेपाली र भारतीय सनातन संस्कृति केवल पूजापाठ, अनुष्ठान वा कर्मकाण्डमा मात्र सीमित छैन। हाम्रा धर्मग्रन्थहरूमा उल्लिखित कथाहरूको गहिराइमा प्रवेश गर्दा, त्यहाँ आधुनिक विज्ञानका प्रारम्भिक सूत्रहरू फेला पर्छन्। विशेष गरी महाभारतमा वर्णित वंश परम्परालाई नियाल्दा, आजको समयमा विकसित 'आईभीएफ' (IVF), 'टेस्ट ट्युब बेबी' र 'क्लोनिङ' जस्ता प्रविधिहरूको छायाँ हजारौँ वर्ष पहिले नै भेटिन्छ।

महाभारतमा राजा पाण्डुले सन्तान जन्माउन नसक्ने श्राप पाएपछि कुरु वंशमा उत्तराधिकारीको संकट पैदा भयो। यस अवस्थामा रानी कुन्तीले 'नियोग' परम्पराको सहारा लिइन्। शास्त्र अनुसार, कुन्तीले ऋषि दुर्वासा बाट प्राप्त मन्त्रको माध्यमले विभिन्न देवताहरूलाई आह्वान गरी सन्तान प्राप्त गरिन्।

यदि हामी यसलाई आधुनिक विज्ञानको दृष्टिले हेर्छौं भने, पाण्डुबाट जैविक रूपमा सन्तान सम्भव नभएको अवस्थामा 'डोनर' (Donor) को सहयोगमा गर्भाधान गरिएको प्रक्रिया जस्तै देखिन्छ। आजको चिकित्सा विज्ञानमा, जसरी पाण्डु बाहेकको शुक्रकीट (Sperm Donation) लिएर आईभीएफ विधिमार्फत सन्तान जन्माइन्छ, त्यस्तै कुन्तीको सन्दर्भमा 'नियोग' सामाजिक र धार्मिक स्वीकृति भएको वैकल्पिक प्रजननको पहिलो उदाहरण हो। यसले स्पष्ट पार्छ कि हाम्रो सनातन संस्कृतिले जैविक सीमालाई पार गर्ने वैज्ञानिक र व्यावहारिक उपायलाई उहिले नै स्वीकार गरेको थियो।

हस्तिनापुरमा वंश संकट समाधान गर्न रानी सत्यवतीले आफ्ना छोरा वेद व्यासलाई आमन्त्रण गरिन्। विचित्रवीर्यका दुई पत्नीहरू अम्बिका र अम्बालिकाबाट धृतराष्ट्र र पाण्डु जन्मिए। विचित्रवीर्यको मृत्युपछि वंशलाई निरन्तरता दिन योग्य पुरुष (ऋषि व्यास) को जैविक अंशको प्रयोग गरिएको यो प्रसङ्ग आधुनिक प्रजनन विज्ञानको एक प्रारम्भिक उदाहरण हो। यसले तत्कालीन समाजमा प्रजनन विज्ञानप्रति उदारता र समझदारी झल्काउँछ।

महाभारतको सबैभन्दा आश्चर्यजनक प्रसङ्ग हो गांधारीको गर्भबाट निस्किएको मासुको डल्लो। ऋषि वेद व्यासले उक्त डल्लोलाई १०० भागमा विभाजन गरी घिउले भरिएका विशेष भाँडाहरूमा राख्न लगाएका थिए। त्यसपछि ती १०० भाँडाबाट १०० कौरव जन्मिए।

आजको 'इन-भिट्रो फर्टिलाइजेशन' (IVF) र 'क्लोनिङ' प्रक्रियासँग यो अचम्मलाग्दो गरी मेल खान्छ। आमाको गर्भ बाहिर कृत्रिम माध्यममा सन्तान हुर्काउने यस विधिले हाम्रो प्राचीन विज्ञान कति उन्नत थियो भन्ने प्रमाण दिन्छ।
आज विश्वले गर्व गर्ने आईभीएफ प्रविधि वास्तवमा हाम्रो प्राचीन ज्ञानको नयाँ रूप मात्र हो। सनातन धर्मले सन्तान प्राप्तिको इच्छालाई कुण्ठित गरेन; बरु यसका लागि विभिन्न वैज्ञानिक र आध्यात्मिक विकल्पहरू प्रदान गर्‍यो।

 महाभारतका यी प्रसङ्गहरूले पुष्टि गर्छन् कि हाम्रा पुर्खाहरू जैविक प्रजननभन्दा बाहिरको संसार र प्रविधिसँग परिचित थिए। त्यसैले, आधुनिक विज्ञानलाई हाम्रो प्राचीन चेतनाको विकसित रूप भन्नुमा कुनै अतिरञ्जना हुने छैन।
नियोग परम्परामा पुरुषको चयन राम्ररी सोचविचारपछि गरिन्थ्यो; केवल उच्च चरित्र, विद्वान वा देवतासमान पुरुषलाई मात्र चयन गरिन्थ्यो।

यो आधुनिक 'Selective Breeding' वा 'Genetic Selection' सँग तुलना गर्न सकिन्छ। सन्तानमा उच्च बौद्धिक क्षमता र शारीरिक बल होस् भनेर विशिष्ट जीन भएका व्यक्तिहरूको छनौट गर्नु आजको जेनेटिक विज्ञानको एउटा हिस्सा हो। कुन्तीले धर्मराज (न्यायका लागि), वायु (बलका लागि) र इन्द्र (शौर्यका लागि) रोज्नु भनेको उत्कृष्ट जीनको छनौट गर्नु नै थियो।

गांधारीको गर्भबाट निस्किएको भ्रूणलाई १०० वटा घिउका घडामा राखिएको प्रसङ्ग आधुनिक 'Artificial Womb' (कृत्रिम पाठेघर) अवधारणासँग मेल खान्छ।
आज विज्ञानले पाठेघर बाहिर बच्चा हुर्काउने प्रविधि (Ectogenesis) मा काम गरिरहेको छ। गांधारीका १०० कौरवलाई 'घृत कुम्भ'मा हुर्काउनु भनेको भ्रूणलाई चाहिने तापक्रम र पोषण उपलब्ध गराउनु हो। यो आजको 'Incubator' प्रविधिसँग ठ्याक्कै मिल्दोजुल्दो छ।
गांधारीको एउटै मासुको डल्लोबाट १०० अलग-अलग जीवहरू विकास हुनु आधुनिक विज्ञानको 'Stem Cell Research' र 'Embryo Splitting' को पुरानो उदाहरण हो।

आजको विज्ञानले Sound Waves ले कोशिकाको व्यवहारमा प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा प्रमाणित गरिसकेको छ। मन्त्रलाई विशेष Frequency को रूपमा हेर्दा, यसले जैविक प्रक्रियालाई उत्प्रेरित (Trigger) गरेको हुन सक्छ।
अम्बिका र अम्बालिकाले व्यासलाई देख्दा परेको प्रभाव (अन्धो वा पहेँलो हुनु) सन्तानमा देखिनु आधुनिक Epigenetics को उदाहरण हो। गर्भधारणको समयमा आमाको मानसिक अवस्था, डर वा तनावले बच्चाको जीन अभिव्यक्ति (Gene Expression) मा प्रभाव पार्छ। आमाको डरका कारण बच्चा अन्धो वा कमजोर जन्मिनु यसैको प्राचीन उदाहरण हो।

यी प्रसङ्गहरूलाई केवल दन्त्यकथा वा चमत्कारको रूपमा हेर्नु भन्दा, हाम्रा पुर्खाहरूको 'Observational Science' को रूपमा हेर्नु बढी न्यायसंगत हुन्छ। उनीहरूले जीवनका सूक्ष्म प्रक्रियाहरूलाई बुझेका थिए र त्यसलाई धर्म र कथाको माध्यमबाट सुरक्षित राखेका थिए।

आजको IVF, Artificial Womb, Stem Cell Research र Genetic Engineering सबै प्राचीन ज्ञानका आधुनिक रूप हुन्। महाभारतका कथाहरूले प्रमाणित गर्छन् कि हाम्रो सनातन परम्पराले जैविक सीमा मात्र होइन, भविष्यका वैज्ञानिक सम्भावनालाई पनि ध्यानमा राखेर ज्ञानको भण्डार निर्माण गरेको थियो।

त्यसैले, सनातन परम्परा र आधुनिक विज्ञानबीचको यो पुल केवल ऐतिहासिक वा आध्यात्मिक दृष्टिले होइन, वैज्ञानिक दृष्टिले पनि अटूट छ। हाम्रा पुर्खाहरूको ज्ञान र आजको प्रविधि बीचको यो सम्बन्धले हाम्रो संस्कृतिको वैज्ञानिक सोच र जीवनबोधको गहिराइ उजागर गर्छ।