शिव–शक्ति समन्वयको जीवित परम्परा: मूल भण्डारी, गुठियार र पशुपति क्षेत्र

पशुपति देवपतन-काठमाडौंस्थित पशुपतिनाथ मन्दिर केवल हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको आस्थाको केन्द्र मात्र होइन, तान्त्रिक साधना र गुठी परम्पराको पनि एक महत्वपूर्ण धरोहर हो। यहाँ सम्पन्न हुने विशेष पर्व र गुप्त पूजाविधिहरूले पशुपति क्षेत्रलाई एक जीवित आध्यात्मिक परम्पराको केन्द्रका रूपमा स्थापित गरेको छ। विशेषगरी मूल भण्डारी र गुठियारहरूको सक्रिय भूमिकाले यी जटिल तथा प्राचीन विधिहरू आजसम्म संरक्षण पाएका छन्।

पशुपति क्षेत्रमा भण्डारीहरूलाई भगवानको भण्डार, सम्पत्ति र गुप्त पूजाका रक्षकका रूपमा सम्मान गरिन्छ। मूल भण्डारीको भूमिका साधारण प्रशासनिक जिम्मेवारीभन्दा धेरै गहिरो हुन्छ। उनीहरू विशेष पर्व, विशेषगरी शिलाचरे जस्ता अवसरमा मुख्य पुजारीका सहयोगी, विधिका संरक्षक र परम्पराका अभिभावकका रूपमा उभिन्छन्। गुठियारहरूसँगको सहकार्यमा पूजा सामग्रीको व्यवस्थापन, विधिको शुद्धता र परम्परागत नियमको पालना सुनिश्चित गरिन्छ। यही संयोजनले पशुपति क्षेत्रको आध्यात्मिक अनुशासनलाई मजबुत बनाएको छ।

शिलाचरे तथा ‘सिलगा आमै’को अवधिमा शक्ति स्वरूपा देवीको विशेष आराधना गरिन्छ। यो समय रोगव्याधिबाट मुक्ति, प्राकृतिक प्रकोपबाट संरक्षण र सामूहिक कल्याणको कामनासँग जोडिएको छ। पशुपति क्षेत्रका गुठीहरू मल्लकालदेखि नै यस्ता विशेष पूजाका लागि आवश्यक स्रोत र जनशक्ति व्यवस्थापन गर्दै आएका छन्। यसले यहाँको गुठी प्रणालीको ऐतिहासिक गहिराइ र निरन्तरतालाई स्पष्ट पार्छ।

पूजा प्रक्रिया तान्त्रिक दृष्टिले गहिरो अर्थ बोकेको हुन्छ। सर्वप्रथम गुह्येश्वरी मन्दिर मा विशेष आराधना गरिन्छ। गुह्येश्वरीलाई शक्तिपीठका रूपमा मानिन्छ र शिवपूजाको ऊर्जा–स्रोतको रूपमा सम्मान गरिन्छ। त्यहाँ सम्पन्न पूजाबाट प्राप्त आशीर्वादलाई दैवी शक्तिको प्रतीकका रूपमा ग्रहण गरिन्छ। त्यसपछि मूल भण्डारी र गुठियारहरू सोही आध्यात्मिक ऊर्जा लिएर पशुपति प्राङ्गण फर्कन्छन्।
पशुपति मन्दिरको दक्षिण ढोका नजिक रहेको कीर्तिमुख भैरव मा विशेष समर्पण गरिन्छ। भैरवलाई पशुपतिनाथका क्षेत्रपाल अर्थात् रक्षकका रूपमा मानिन्छ। तान्त्रिक मान्यताअनुसार शक्ति र भैरवको सन्तुलन बिना शिवपूजा पूर्ण हुँदैन। यस विधिले शिव–शक्ति–भैरवको त्रिविध समन्वयलाई प्रतिविम्बित गर्छ।

तन्त्र दर्शनमा बलि र कालो रंगलाई नकारात्मक प्रवृत्ति, भय र अहंकारको प्रतीकात्मक विसर्जनका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। यसको आध्यात्मिक अर्थ आत्मशुद्धि र आन्तरिक अनुशासनसँग जोडिएको छ। यसरी सम्पन्न विधिले केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई मानसिक तथा आध्यात्मिक शुद्धीकरणको सन्देश पनि दिन्छ।

आधुनिक युगमा समेत यी परम्पराहरू जीवित रहनु आफैंमा उल्लेखनीय कुरा हो। मूल भण्डारी, गुठियार र स्थानीय समुदायको सामूहिक समर्पणले पशुपति क्षेत्रलाई आज पनि जीवित तान्त्रिक परम्पराको केन्द्र बनाइरहेको छ। गुह्येश्वरीदेखि कीर्तिमुख भैरवसम्मको यो आध्यात्मिक यात्रा शिव–शक्ति सन्तुलन, गुठी व्यवस्थाको मजबुती र पुर्ख्यौली संस्कृतिप्रतिको अटुट आस्थाको सशक्त प्रतीक हो।